YAZIM(YMLA) KURALLARI

1) “ki” ba?lacynyn ve “-ki” ekinin yazymy:  

Türkçede  üç çe?it “ki” vardyr:Ba?laç olan“ki”,syfat yapan  “–ki” ve zamir olan(ilgi zamiri) “–ki” dir.Ba?laç olan “ki” daima ayry yazylyr.Syfat yapan “–ki” ve zamir olan “-ki” eklendi?i sözcü?e biti?ik yazylyr.

Dilimizdeki bu üç farkly “-ki”yi birbiriyle kary?tyrmamak için ?u pratik yöntemleri uygulayyn.

*Cümle içerisinde –ki’den sonra –ler çokluk ekini getirebiliyorsanyz o –ki zamir olan –ki’dir.

Ayryca zamir olan –ki’nin bir ismin yerini tuttu?unu ve genellikle zamirlerin üzerine geldi?ini de unutmayyn.

---Arabam bozuldu , seninki(ler)ni kullanabilir miyim?

---Onunki(ler) seninki(ler)den daha iyi olmu?.

      Görüldü?ü gibi cümle içerisinde –ki zamirinden sonra –ler ekini getirdi?imizde cümlenin yapysynda herhangi bir bozukluk meydana gelmiyor.Öyleyse bu –ki’ler ilgi zamiridir.

*Syfat yapan –ki de syfat tamlamasy kurar. Syfat yapan –ki her zaman biti?ik yazylyr.Pratik olarak önündeki isme “hangi” sorusunu yönelterek bulur ve di?er –ki’lerden ayyrt ederiz.

---Sokaktaki çocuklara sahip çykmamyz gerekiyor.(Hangi çocuklar?)

---Synyftaki ö?renciler dy?ary çyksyn.(Hangi ö?renciler?)

       Görüldü?ü gibi syfat yapan –ki’yi alan sözcü?ün hemen önündeki isme hangi sorusunu yöneltebiliyoruz.Öyleyse bu –ki  syfat yapan –ki’dir ve eklendi?i syfata daima biti?ik yazylyr.

*Ba?laç olan “ki” ise daima ayry yazylyr.Di?er “ki”  ekleriyle kary?tyrmamak için cümleden çykartyryz, cümlenin yapysynda ciddi bir bozukluk olmuyorsa o “ki” ba?laç olan “ki”dir.Ayryca ba?laç olan ki’nin daha vurgulu söylendi?ini de göz önünde bulundurmak gerekir.

*Duydum ki unutmu?sun gözlerimin rengini.(Duydum unutmu?sun gözlerimin rengini)

*Sen ki dünyalara de?ersin.(Sen dünyalara de?ersin.)

*?imdi anlyyorum ki o yaptyklarym bir hataydy.(?imdi anlyyorum o yaptyklarym bir hataydy)

        Görüldü?ü gibi ba?laç olan –ki cümleden çykartyldy?ynda cümlenin anlamynda bir daralma olsa da yapysynda ciddi bir bozukluk olmuyor, öyleyse bu –ki’ler ba?laçtyr ve daima ayry yazylyr.

NOT:

Mademki,halbuki,oysaki,çünkü,sanki… sözcüklerindeki ‘ki’ ler ba?laç olmasyna ra?men kalypla?ty?y için biti?ik yazylyr.

2) “de” ba?lacynyn ve “de” bulunma durum ekinin yazymy:

“de” “da” ba?lacy da typky “ki” ba?lacy gibi ayry bir sözcük oldu?u için daima ayry yazylyr.Bulunma durum eki olan “-de,-da, -de,-ta” ise eklendi?i sözcü?e biti?ik yazylyr. “de,da” ba?lacyyla “-de,-da,-te,-ta” ekleri birbiriyle kary?tyrylmamalydyr.Pratik olarak birbirinden ?u ?ekilde ayyrt ederiz:Cümle içerisinde cümleden “de”yi çykartyryz,e?er cümlenin yapysynda bir bozukluk olmuyorsa o “de” ba?laçtyr.Cümlenin yapysy bozuluyorsa o “de” bulunma durum ekidir.

*Kitap da alaca?ym.(Kitap alaca?ym)

*Sen de onun gibisin.(Sen onun gibisin)

       Görüldü?ü gibi ba?laç olan “de ,da” cümleden çykartyldy?ynda cümlenin yapysynda bir bozukluk olmuyor.?imdi de a?a?ydaki örnekleri inceleyelim:

*Sende bir ?eylerim kaldy.(Sen bir ?eylerim kaldy)

*Onu otobüste gördüm.(Onu otobüs gördüm)

        Görüldü?ü gibi bulunma durum eki cümleden çykartyldy?ynda cümlenin yapysy bozuluyor.

Önemli uyary: Ba?laç olan “de,da”nyn kesinlikle “te,ta” biçimi yoktur.

*Sana kazak ta alaca?ym.(yanly?)

*Sana kazak da alaca?ym.(do?ru)

        Ayryca ba?laç olan “de,da”  bir özel isimden sonra gelirse kesme i?aretiyle ayrylmaz.

*Bize Ahmet’de gelecek.(yanly?)

*Bize Ahmet de gelecek.(do?ru)

3. “mi” soru edatynyn yazymy:

“my,mi,mu,mü” soru edaty eklendi?i sözcükten her zaman ayry yazylyr,kendinden sonra gelen ekler soru edatyna biti?ik yazylyr:

*Yarim Ystanbul’u mesken mi tuttun?

*Bize gelecek misiniz?

*Sen miydin dün rüyalaryma giren?

      Soru edaty olan “my mi mu mü” ile fiilden fiil yapan  olumsuzluk eki olan –ma,-me’nin darla?my? biçimi birbiriyle kary?tyrylmamalydyr:

*Niçin beni dinle miyorsun?

      Yukarydaki cümlede ‘mi’ ayry yazylmamalydyr;çünkü buradaki mi soru eki de?il, –ma,-me olumsuzluk ekinin darla?my? biçimidir.Cümleden mi’yi çykartyp cümleyi tekrar okudu?umuzda cümledeki soru anlamynyn kaybolmady?yny sadece olumsuzlu?un kayboldu?unu görürüz.Cümleye soru anlamyny katan mi de?il, ‘niçin’ sözcü?üdür.

      Soru edaty olan “my,mi,mu,mü” cümleye soru anlamyndan ba?ka anlamlar da katabilir.

*Sana güzel mi güzel bir elbise aldym.(peki?tirme göreviyle kullanylmy?)

*Bu testi de çözdün mü konuyu daha iyi anlarsyn.(Çözdü?ün zaman)

*Tüm bunlary ben mi yapmy?ym?(reddetme,kabullenmeme)

4)Sayylaryn yazymy: 

Sayylar daima ayry yazylyr;ancak çek ve senetlerde sahtekarly?yn önlenmesi amacyyla biti?ik yazylyr.

*Ya? otuz be? yolun yarysy eder.

*Bu yyl dershanemize tam bin be? yüz altmy? ki?i kayyt yaptyrdy.

5)Kysaltmalaryn Yazymy: 

Birkaç kelimeden olu?an kurum ve kurulu? adlarynyn kysaltmalary yapylyrken araya nokta konmaz.

*TBMM              *PTT          *THY           *TEK     *KKTC        *MTA      *DSY

     Cümle içerisine kysaltmalara bir ek getirilece?i zaman kysaltmanyn son harfinin okunu?u esas alynyr.

*Karde?im THY’da çaly?yyor.(yanly?)

*Karde?im THY’de çaly?yyor.(do?ru)

*Aç bakalym TV’da ne var? (yanly?)

*Aç bakalym TV’de ne var? (do?ru)

    Tek bir sözcü?ün kysaltmasy yapylyyorsa kysaltmanyn sonuna nokta konur:

*Dr.         *Prof.          *  c.            *  s.          *  bk.

6)Gün ve Ay Adlarynyn Yazymy:

Cümle içinde geçen gün ve ay isimleri küçük harfle ba?lar;ancak gün ve ay isimleri bir tarihe ba?lanmy?sa yani yanynda bir rakam varsa büyük harfle ba?latylyr.

*Okullar haziranda kapanyyor.(do?ru)

*Okullar 14 Haziran’da kapanyyor.(do?ru)

*Ben 21 Mart 1978 Saly günü do?mu?um.(do?ru)

*Synav 16 haziran’da yapylacak(yanly?)

*Synav 16 Haziran’da yapylacak. (do?ru)

7)Yön Ysimlerinin Yazymy:  

Yer-yön bildiren (do?u ,baty,güney,kuzey,orta…) sözcükler, tek ba?yna ya da özel isimden sonra kullanyldyklarynda küçük harfle,özel isimden önce kullanyldyklarynda büyük harfle ba?lar:

*Siz Kuzey Amerika’yy gördünüz mü?

*Siz Amerika’nyn kuzeyini gördünüz mü?

*Bu insanlar buraya Güney Asya’dan gelmi?ler.

*Bu insanlar buraya Asya’nyn güneyinden gelmi?ler.

*Sizin daha da batyya gitmeniz gerekiyor.

NOT:  

Yer-yön bildiren kelimeler e?er bir insan toplulu?unun yerini tutuyorsa büyük harfle ba?latylmalydyr.

*Bu konuda Baty bizi anlamyyor.

*Dün Do?u bu haberle çalkalandy.

8.Co?rafi Terimlerin Yazymy:

 “Ay,Güne?,Dünya,Mars…” gibi kelimeler e?er co?rafi bir terim olarak gök cisimlerini anlatmak için kullanylyrsa büyük harfle, bunun dy?ynda kullanylyrsa küçük harfle ba?lar:

*Ay,Dünya’nyn uydusudur.

*Siz, Dünya’nyn Ay’a ve Güne?’e olan uzakly?yny biliyor musunuz?

*Daha dünyalar kadar i?im var.(terimlikten çykmy?)

*Pencereden içeriye güne? giriyordu.(terimlikten çykmy? ,güne? y?y?y anlamynda)

9)Tarihlerin Yazyly?y:

Gün ve yyl sayylary rakamla ;ay, hem rakamla hem de yazyyla gösterilebilir:

*21 Mart 1978                   *25.11.1930         *11.X.2000     *18/01/1919

Not:Tarih bildiren sayylardan sonra gelen ekler,kesme i?aretiyle ayrylyr.

*19 Mayys 1919’da                   *18.12.1933’te 

10)Birle?ik Sözcüklerin Yazymy:

Yki ya da daha çok sözcü?ün yeni bir kavramy kar?ylamak üzere birle?ip kalypla?masyyla olu?an sözcüklere birle?ik sözcük denir.

Birle?ik sözcüklerden  bazylary biti?ik yazylyrken bazylary da ayry yazylyr.Bir birle?ik sözcü?ün biti?ik yazylmasy için ?u özellikleri ta?ymasy gerekir:

a)Anlam Kaymasyyla Olu?mu? Birle?ik Sözcükler Biti?ik Yazylyr:

Hanymeli, Kabakulak,Suçiçe?i,Ku?palazy,

b)Ses De?i?ikli?i Yoluyla Olu?mu? Birle?ik Sözcükler Biti?ik Yazylyr: Sütlaç,Kaynana,Cumartesi,Nasyl,Niçin,Zannetmek,Hissetmek,Emretmek,Sabretmek,

Kaybolmak,Kahrolmak,reddetmek

c)Tür De?i?mesi Yoluyla Olu?mu? Birle?ik Sözcükler Biti?ik Yazylyr:

Gecekondu,Biçerdöver,Bilirki?i,Dedikodu,Ate?kes

d)Kurally Birle?ik Fiiller Biti?ik Yazylyr:

*Yapyverdi,Alyverdi,Öpüver,Ko?uver (Tezlik birle?ik fiili)

*Yapabildi,Yürüyebiliyor,Çaly?abilmi? (Yeterlilik birle?ik fiili)

*Bakakaldy,Süregelmi?tir,Ko?adursun (Süreklilik birle?ik fiili)

*Dü?eyazdy,Öleyazdy(Yakla?ma birle?ik fiili)

Not:

Etmek, olmak yardymcy eylemleri önündeki isimle birle?irken önündeki isimde bir ünlü dü?mesi ya da bir ünsüz türemesi varsa biti?ik, yoksa ayry yazylyr:

*Hissetmek ,Reddetmek,Emretmek, Terk etmek,Hasta olmak,Ayyrt etmek…

11)Ykilemelerin Yazymy:  

Ykilemeler ayry yazylyr ve aralaryna herhangi bir noktalama i?areti konmaz.

*Beni er geç anlayacaksyn.

*Sen de do?ru dürüst bir i? bulamadyn gitti.

*Beni görüce ko?a ko?a yanyma geldi.

12)Büyük Harflerin Kullanyldy?y Yerler:

1)Her cümle büyük harfle ba?lar:

*Sana bakmak bütün rastlantylary reddedip bir mucizeyi anlatmaktyr.

*Yazdy?ym bütün ?iirler,sana ba?layan bir kitap için önsöz.

*A?k sorgusunda ?ahanem yalnyz kelepçeler sanyktyr.

2)Yazy ba?lyklarynyn her sözcü?ü büyük harfle ba?lar:

*Türk Dilinin Korunmasy           *Aile E?itiminin Önemi

3)Bütün özel adlar büyük harfle ba?lar.Özel adlaryn ba?lycalary a?a?yda belirtilmi?tir:

a)Ki?i ad ve soyadlary:

*Faruk Nafiz Çamlybel    *Halit Ziya U?aklygil

b)Hayvanlara verilen adlar:

*Sobanyn ba?ynda uyuyan Pamuk mu?

*Bugün Boncuk keyifsiz gibi.

c)Ulus,mezhep,tarikat din adlary:

*Biz Yslamiyet’i 10. yüzyylda kabul ettik.

*Anadolu’da kurulan tarikatlardan biri de Aleviliktir.

d)Ülke adlary:

*Türkiye ile Yunanistan ili?kileri eskisine göre ?imdi daha iyi.

e)Bulvar,sokak,mahalle adlary:

*Biz Turgut Özal Bulvary’nda oturuyoruz.

*Mimar Sinan Mahallesi’ne yeni bir okul yapylyyor. 

f)Kyta,bölge,da? ,ova,deniz,göl,yrmak…adlary:Da?,ova,deniz,göl,yrmak adlary e?er kendinden önceki özel isme dahilse büyük harfle ba?lar,dahil de?ilse küçük harfle ba?lar.

*Konya Ovasy Türkiye’nin bu?day ambarydyr.

     Yukarydaki cümlede ‘ova’ sözcü?ü özel isme dahil oldu?u için yani ikisi bir olup bir yeri kar?ylady?y için büyük harfle ba?lar.E?er ‘ova’ sözcü?ünü çykaryp sadece Konya dersek aklymyza Konya Ovasy de?il, Konya ?ehri gelecektir.

*Toros da?lary Akdeniz’dedir.

      Yukarydaki cümlede ‘da?’ sözcü?ü  özel isme (Toros) dahil olmady?y için küçük yazylyr.

Özel ismin önündeki da? sözcü?ünü çykartty?ymyzda Toroslaryn tek ba?yna yer adyny kar?ylady?yny görürüz.Öyleyse ‘da?’ sözcü?ü özel isme dahil de?ildir ve küçük harfle ba?latylmalydyr.

*Siz Tuz Gölü’nü hiç gördünüz mü?

      Yukarydaki cümlede ‘göl’ sözcü?ü büyük harfle ba?lamalydyr;çünkü ‘göl’ sözcü?ü özel isme dahildir.Göl sözcü?ünü cümleden çykartyp tek ba?yna ‘tuz’  dedi?imizde yine tek ba?yna kast edilen yeri kar?ylamady?yny görüyoruz.Öyleyse buradaki göl sözcü?ü özel isme dahildir ve büyük harfle ba?latylmalydyr.A?a?ydaki örnekleri de bu mantyk çerçevesinde inceleyiniz.

*Meriç nehri                *Alp da?lary      *Van Gölü           *A?ry Da?y       *Çanakkale Bo?azy

g)Kurum,kurulu?,örgüt,parti,dernek adlary:

*Sosyal Sigortalar Kurumu  bugün zor durumdadyr.

*Cumhuriyet Halk Partisi ,Atatürk tarafyndan kurulmu?tur.

h)Yapy,yapyt,kitap,dergi,gazete adlary:

*Ben Topkapy  Sarayy’ny görmeyi çok isterdim.

*Sizlere Küçük A?a’yy ve Çalyku?u’nu okumanyzy tavsiye ediyorum.

*Geçenlerde bu makalem Türk Dili’nde de yayymlandy.

Not:Özel ada dahil olmayan gazete ve dergi adlary büyük harfle ba?lamaz:

*Dün Hürriyet gazetesinde yayymlanan kö?e yazysyny okudun mu?

*Kanun Resmi Gazete’de yayymlandy.

*Dergah dergisinde yayymlanan Kyryk Aynalar adly öyküyü okuduktan sonra öyküyü sever oldum.

i)Unvanlar,takma adlar:Lakaplar, unvanlar büyük harfle ba?lar.

*Taryk Bu?ra eserinde Çolak Salih’in fiziki betimlemesini çok güzel yapar.

*Ahmet Mithat Efendi adeta bir yazy makinesidir.

*Ahmet Bey içeride mi?

*Sultan Hanym da my yok?

*Dün Doktor Ahmet Bey bizdeydi.

*Ahmet doktor olmak istiyormu?.

Not:

Akrabalyk bildiren sözcükler küçük harfle ba?lar.

*Ne güzel kom?umuzdun sen Fahriye abla!

*Yaryn Ay?e teyzem gelecek.

      Ancak akrabalyk bildiren sözcük ki?inin lakaby olmu?sa büyük harfle ba?latylmalydyr.

*Burada ona herkes Nene Hatun derdi.

y)Dil adlary:

*Türkçeye,Arapça ve Farsçadan pek çok kelime girmi?tir.

j)Din ve mitoloji kavramlary:

*Tanry,Allah,Cebrail,Zeus …

Not: Tanry sözcü?ü özel ad olarak kullanylmady?y zaman küçük harfle ba?latylyr.

*Yunanlylar da tanrylaryna kurban sunarmy?.

     Bazy dini kavramlar gelenekselle?mi? olarak küçük harfle ba?lar:cennet,cehennem,syrat köprüsü…

k)Milli ve dini bayramlaryn adlary büyük harfle ba?lar:

*Kurban Bayramy      *Ramazan Bayramy      *Cumhuriyet Bayramy….

13)Satyr Sonunda Kelimelerin Bölünmesi:

Türkçede satyr sonuna sy?mayan kelimeler bölünebilir;fakat heceler bölünemez.

………………………………………………………………………………………………gel-

iyorum (yanly?)

………………………………………………………………………………………………..ge-

liyorum (do?ru)

     Birle?ik kelimeler satyr sonunda bölünürken tek bir sözcükmü? gibi hecelere ayrylyr.

………………………………………………………………………………………………ba?-

ö?retmen (yanly?)

………………………………………………………………………………………………..ba-

?ö?retmen (do?ru)

……………………………………………………………………………………………….ilk-

okul (yanly?)

………………………………………………………………………………………………...il-

kokul (do?ru)

……………………………………………………………………………………........Durmu?-

o?lu (yanly?)

…………………………………………………………………………………………..Durmu-

?o?lu (do?ru)

        Ayyrmada satyr  sonunda ve satyr ba?ynda tek harf byrakylmaz.

………………………………………………………………………………………..………..a-

raba (yanly?)

...…………………………………………………………………………………………….ara-

ba (do?ru)

.…………………………………………………………………………………………….niha-

i (yanly?)

………………………………………………………………………………………………..ni-

hai (do?ru)

        Kesme i?areti satyr sonuna geldi?i zaman yalnyz kesme i?areti kullanylyr;ayryca kysa çizgi kullanylmaz.

………………………………………………………………………………………….Edirne’-

nin  (yanly?)

…………………………………………………………………………………………...Edirne’

nin  (do?ru)

……………………………………………………………………………………………2005’-

te  (yanly?)

...…………………………………………………………………………………………..2005’

te (do?ru)

14)Ses Olaylaryyla Ylgili Yazym Kurallary:

a)Ünsüz de?i?imi (yumu?amasy) yazyya yansytylyr;ancak özel isimlerin yumu?amasy yazyya yansytylmaz.

*Kitapy (yanly?)                kitaby (do?ru)

*Mehmed’in   (yanly?)       Mehmet’in (do?ru)

b)Sert ünsüzlerin benze?mesi yazyya yansytylyr.

*Dolapda  (yanly?)       dolapta (do?ru)

*2005’de   (yanly?)      2005’te   (do?ru)

c)Dudak ünsüzlerinin benze?mesi(iç ses benze?mesi) yazyda gösterilmelidir.

*Per?enbe  (yanly?)     Per?embe(do?ru)       *penbe (yanly?)    pembe (do?ru)

*Tenbel  (yanly?)     tembel (do?ru)      *çenber (yanly?)      çember (do?ru)

       Ancak kimi özel isimlerde ve birle?ik sözcüklerde n’li yazyly? do?rudur.

*Saframbolu (yanly?)        Safranbolu (do?ru)       *omba?y (yanly?)       onba?y(do?ru)

d)Ünlü dü?mesi yazyda gösterilir.

*a?yzy  (yanly?)    a?zy  (do?ru)        *sabyr et  (yanly?)     sabret (do?ru)

e) ‘y’ kayna?tyrma ünsüzünden kaynaklanan söyleyi?teki daralma yazyya yansytylmaz.

*Sevmiyecekmi?  (yanly?)    sevmeyecekmi? (do?ru) *ya?yyan (yanly?)    ya?ayan (do?ru)

f)Söyleyi?te bazy sözcüklerde yer de?i?tirme (göçü?me,metatez) olur;ancak bunlar yazyya yansytylmamalydyr.

*yanlyz (yanly?)       yalnyz (do?ru)      *yalny? (yanly?)      yanly? (do?ru)

*kiprik  (yanly?)     kirpik  (do?ru)     *kirbit (yanly?)     kibrit (do?ru)