FYYLLER(EYLEMLER)

            Bir olu?u, bir durumu veya bir kyly?y kip ve ki?iye ba?layarak anlatan sözcüklere denir.

Pratik olarak ismi fiilden ayyrmak için –me, -ma  olumsuzluk ekini ya da –mak ,-mek mastar ekini kullanyryz.E?er bir kelimenin sonuna –ma ,-me olumsuzluk ekini ya da –mak ,-mek  mastar ekini getirebiliyorsak o kelime fiil demektir.Getiremiyorsak o kelime isim soylu bir kelimedir.

*Geldi--------- gelmedi ,gelmek

*Oturmu?------ oturmamy?, oturmak

*Söylüyorum---------- söylemiyorum, söylemek

               Görüldü?ü gibi  yukarydaki kelimelere –ma,-me  ve –mak,-mek  getirebilmekteyiz. Öyleyse bu kelimeler fiildir.

*Kitap--------- kitapma , kitapmak

        Yukarydaki ‘kitap’ sözcü?üne ise bu ekleri getiremiyoruz.Öyleyse bu kelime isimdir.

         Fiiller, anlattyklary hareketin niteli?ine göre de?i?ik özellikler gösterir.Bunlary üç grupta inceleyebiliriz:a)Kyly? fiilleri b)Durum fiilleri c)Olu? fiilleri.

Bunlary  birbirinden ayyrt etmek için pratik olarak ?u bilgiyi kullanabiliriz.:                          E?er bir fiil geçi?li ise (yani ‘neyi’, ‘kimi’ sorularyny sorabiliyorsak) kyly? fiilidir.

*Kyrmak ,atmak , dikmek, içmek, ezmek,delmek,yolmak,dizmek….

     Görüldü?ü gibi yukarydaki fiillere ‘neyi kyrmak?, neyi atmak…’sorularyny yöneltebiliyoruz.

Öyleyse bu fiiller geçi?lidir  ve geçi?li oldu?u için de kyly? fiilidir.

      Fiil, öznenin kendi iradesi dy?ynda geçirdi?i de?i?imi anlatyyorsa ve bir hareket bildirmiyorsa o fiil olu? fiilidir.

*Sararmak ,Ya?lanmak,Uzamak, Paslanmak,büyümek,solmak,acykmak…

      Görüldü?ü gibi yukarydaki fiiller geçi?li olmady?y için kyly? fiili olamaz.Bir hareket olmady?y için ve eylem öznenin kendi iste?i dy?ynda gerçekle?ti?i için bu fiiller olu? fiilidir.

       Fiil, öznenin kendi iradesinde yani kendi iste?i ile gerçekle?iyorsa ve fiil bir hareket ifade ediyorsa o fiil durum fiilidir.

*Yürümek, oturmak, gitmek, çykmak,a?lamak…

       Görüldü?ü gibi yukarydaki fiiller , bir hareket bildirmektedir ve bu hareket ki?inin kendi iste?iyle gerçekle?mektedir bu yüzden yukarydaki fiiller durum fiilleridir.

Not:   Durum fiilleri de olu? fiilleri de geçi?siz fiillerdir.

FYYLDE KYP: Kipler, haber(bildirme) ve dilek (isteme) kipleri olmak üzere ikiye ayrylyr.

a)Haber Kipleri: Zaman eklerinin hepsine birden haber kipleri denir.Haber kipleri ?unlardyr:

1)Ö?renilen(duyulan) (mi?’li) Geçmi? Zaman: Fiillere –mi? ,-my?, -mu?,-mü? ekleri getirilerek sa?lanyr.Bu eylemler daha çok ba?kasyndan duyulma, aktarylma anlamy ta?yrlar.  Bazen de farkynda olmadan yapylma bildirir.

*Evleri yanmy?.(ba?kasyndan duyma)

*Seni sormu?lar. (ba?kasyndan duyma)

*Aaa ! çorabym kaçmy?. (sonradan farkyna varma)

*Mutfakta elimi kesmi?im. (sonradan farkynda olma)

*Bu solmu? elbiseleri giymemelisin.(syfat fiil eki)

2)Görülen (di’li) Geçmi? Zaman:  Eylemlere “dy,di,du,dü,ty,ti,tu,tü” ekleri getirilerek yapylyr. Anlatan ki?i harekete bizzat tanyk olmu?tur, eylemi görmü?tür.

*Evleri yandy.

*Hep birlikte geziye gittik.

*Synavy kazanabilece?ini söyledi.

*Kalbim Ege’de kaldy.

*Beraber yürüdük bu sahillerde.

*Burada her zaman tanydyk insanlara rastlayabilirsiniz.(syfat-fiil eki)

3)?imdiki Zaman: Eyleme –yor eki getirilerek yapylyr.Eylem ile anlaty? ayny zamanda gerçekle?ir.

*Ders çaly?yyorum.

*Ne diyor?

*Çocuklar yine kavga ediyor.

Not: -makta,-mekte eki de fiile ?imdiki zaman anlamy katar.

*Bir so?uk yatakta büzülmekteyim.

*Lütfen sessiz olun ?u an ders çaly?maktayym.

4)Geni? Zaman: Eylemlere –r, -ar, -er ekleri getirilerek yapylyr.

*Senden sana sy?ynyrym.

*Her sabah yürürüm.

*Bu yolun sonu nereye çykar?

*Hep böyle güler yüzlü müsün? (syfat-fiil eki)

Not: Geni? zamanyn olumsuzu –mez, -maz’dyr. Ancak 1.tekil ve 1.ço?ul çekimlerde –me ,-ma

?eklini alyr.

*Gelmezsiniz    ___ gelirsin           *gelmem____gelirim 

5)Gelecek Zaman: Eylemlere –ecek , -acak eki getirilerek yapylyr.

*Sana olan a?kymy haykyraca?ym.

*Gelecek de bir gün gelecek.

*Mektuba yazacak sözüm kalmady.

*Okuyacak da adam olacak.

*Açacak nerede?

b)Dilek Kipleri: Fiilin gerçekle?mesini ya da gerçekle?memesini dilek,istek,gereklilik veya emir kavramlary içerisinde veren kiplerdir.Bunlar haber kipleri gibi belirli bir zaman  anlamy ta?ymazlar.

1)Dilek-?art kipi: Fiillerin kök ya da gövdelerine –se ,-sa eki getirilerek yapylyr.Dilek- ?art kipi cümleye bazen ‘?art(ko?ul)’ anlamy katarken bazen de ‘dilek’ anlamy katar.

*Ah ?u synavy bir kazansam!

*Sana olan duygularymy açykça bir söyleyebilsem!

*Çaly?yrsan kazanyrsyn.

*Yaramazlyk yaparsan bir daha seni getirmem.

2)Ystek kipi:Fiil kök ya da gövdelerine –e, -a, -ayym, -eyim, -alym, -elim getirilerek yapylyr.

*Sana duyduklarymy anlatayym

*Seninle yine görü?elim.                                  *Bunu böyle bilesin 

3)Gereklilik Kipi: Fiil kök ya da gövdelerine –meli,-maly getirilerek olu?turulur.

*Bu deneme synavynda birinci olmalyyym.

*Bu sorunun bir çözüm yolu olmaly.

*?imdiye eve varmy? olmaly. (olasylyk, ihtimal)

4)Emir Kipi:Eylemin gösterdi?i hareketin emir biçiminde yapylmasy gerekti?ini ifade eder.

*Söyle yanyma gelsin.(3.tekil ki?i emir eki)

*Yçeri buyrunuz. (2.tekil ki?i emir eki)

*Lütfen i?lerinizi iyi yapynyz. (2.ço?ul ki?i emir eki)

*Çeneni kapa. (2.tekil ki?i emir eki)

*Beni beklesinler (3.ço?ul ki?i emir eki)

Not: Emir ekleri ile ?ahys eklerini birbiri ile kary?tyrmamak gerekir.?ahys ekleri hiçbir zaman fiilin üzerine direkt olarak gelmez; ancak bir kip ekinden sonra gelebilir.Emir ekleri ise fiilin üzerine direkt olarak gelir.

*Geliyorsun ,gitmelisin (?ahys eki)

*Gelsin ,gitsin (emir eki)

FYYLLERDE BYRLE?YK ZAMAN:Fiillere kip eklerinden sonra –idi ,-imi?, -ise ekeylemlerinden biri getirilerek yapylyr.Kysacasy, iki kip ekinin üst üste gelmesi durumudur.

*Yüzüme bu türlü bakmayacaktyn. (Gelecek zamanyn hikayesi)

*Gözünden akan bir damla ya?mur olsaydym.(?art kipinin hikayesi)

*Sen de gelecekmi?sin.(Gelecek zamanyn rivayeti)

*Bunu daha önce yapmalyymy?ym. (Gereklilik kipinin rivayeti)

*Bu konuyu anlarsanyz netleriniz de artar. (Geni? zamanyn ?arty)

*Gülüyorsam mutlu oldu?umdan de?ildir. (?imdiki zamanyn ?arty)

*Bu köyde iki genç ya?army?.(Geni? zamanyn rivayeti)

FYYLLERDE ANLAM (KYP,ZAMAN) KAYMASI: Fiil çekimlerinde kullanylan kip ve zaman ekleri her zaman kendi anlamlarynda kullanylmazlar.Bu ekler birbirlerinin yerlerine de geçebilir. Y?te bir zaman kipi ya da bir dilek kipi ba?ka bir kipin yerine kullanylmy?sa burada bir zaman (anlam , kip) kaymasy var demektir.

*Derslerime her hafta düzenli olarak çaly?yyorum.

*Arkada?lar, bundan sonra daha yo?un bir ?ekilde çaly?yyoruz.

*Fatih, o yyllarda pek çok sefer yapar.

*Sorulary sonra çözersiniz.

*Mektubu yaryn alyr.

*Bütün bu sorulary çözeceksin.

*Eser Selçuklulardan kalma olacak.

*Sabahlary, erken kalkmayy seviyorum.

*Allah’ym bize yardym et.

EK-FYYL (EK-EYLEM): Ekfiil “i” fiilidir tek ba?yna bir anlamy yoktur.Ekfiilin iki görevi vardyr:1)Ysim ve isim soylu kelimelere gelerek bu kelimelerin cümlede yüklem olmasyny sa?lar.(O iyi bir ö?renciydi.) 2)Çekimlenmi? fiillere gelerek birle?ik zamanly fiiller yapar. (Ko?uyordum)

       “-imek” dört basit çekimi vardyr.Basit çekimli durumlarda sadece isim soylu sözcüklerde bulunur.

1)Bilinen Geçmi? Zaman(idi):  Çaly?kandym (çaly?kan idim) ,çaly?kandyn ,çaly?kandy ,çaly?kandyk, çaly?kandynyz,çaly?kandylar

      Ekfiil sadece isme de?il edata ,zamire,syfata, tamlamalara da gelebilir.

*Y?te tüm bunlary yapan oydu. (o idi) (ekfiil zamire eklenmi?tir)

*Bu yaptyklarym senin içindi.(için idi) (ekfiil edata eklenmi?tir)

2)Ö?renilen Geçmi? Zaman (imi?):  Y?çiymi?im (i?çi imi?im) ,i?çiymi?sin,i?çiymi?,i?çiymi?iz, i?çiymi?siniz, i?çiymi?ler

3)?art Kipi (ise):  Ö?retmensem (ö?retmen isem) ,ö?retmensen ,ö?retmense ,ö?retmensek ,ö?retmenseniz, ö?retmenseler

4)Geni? Zaman: Ekfiilin geni? zamanynda “i” fiili bugün tamamen dü?mü?tür.Ekfiilin geni? zaman ekleri sadece isme gelir.Çekimi ?u ?ekildedir:

*Yyiyim ,iyisin ,iyi(dir),iyiyiz,iyisiniz,iyidirler

       Ekfiilin olumsuzu “de?il”dir.Ekfiili bulmak için isme “de?il” ekleriz.

*Ö?renciyim ---------- ö?renci de?ilim.

Önemli Uyary:Ekfiilin geni? zamanyna ?ekilce benzeyen di?er eklerle ekfiilin geni? zamany kary?tyrylmamalydyr:

*Geliyorum (?ahys eki)

*Hastayym (ekfiilin geni? zamany)

*Babam (iyelik eki)

*Babayym (ekfiilin geni? zamany)

*Ölüm (Fiilden isim yapym eki)

*Benim karde?im [tamlayan (ilgi) eki]

*Sen ne kadar güzelsin. (Ekfiilin geni? zamany)

*Sen yine bana döneceksin. (?ahys eki)  

YAPILARINA GÖRE FYYLLER:

Yapylaryna göre fiiller üç grupta incelenir.

A) Basit Fiiller:

Hiçbir yapym eki almamy? fiillerdir. Fiil köklerine gelen çekim ekleri (zaman, ?ahys) fiilin anlamyny de?i?tirmedi?inden böyle fiillere de basit fiil denir.

* Durmu? bir saat de günde iki kez do?ruyu gösterir.

* Güzel söz söyleyebilmek için güzel dü?ünmek gerekir.

* Dostluk bir ?emsiyeye benzer.Ynsan onlary ancak kötü havalarda ister.

* Ystedi?im her ?eyi yaptym;çünkü yapamayaca?ymy dü?ündü?üm ?eyi istedim.

* Büyük adam büyük oldu?unu; büyüklü?ün küçüklük oldu?unu bilir.

B) Türemi? (Gövde) Fiiller:

Yapym eki almy? fiillerdir. Türkçede fiil türetmenin iki yolu vardyr:

1) Ysim kök ya da gövdelerinden fiil türetme:

* güzel-le?       *sary-ar                *y?yl-da          *göz-le

*az-al              *ben-imse             *ince-l          *düz-el

*su- sa            * sivri-l                 *ya?-a           * kan-a

2) Fiilden fiil türetme:

* sev-in           *çyk-ar               * kyz-y?            *bak-y?

* öl-dür      * ta?y-t        *at-yl       *kan-dyr      *ko?-tur

C) BYRLE?YK FYYLLER:

En az iki sözcü?ün birle?mesiyle olu?an fiillerdir.

Üç grupta incelenir:

A) Anlamca Kayna?my? Birle?ik Fiiller:

Bir isimle bir fiilin anlam yönünden birle?ip  kayna? -masyyla olu?ur.  Bu sözcüklerden biri  ya da ikisi ger -çek anlamyny yitirir.Deyimlerin ço?u bu türe örnektir.

* Sen kimsin ki bana kafa tutuyorsun?

* Bu tehditlerinle gözümü korkutamazsyn.

* Annemin yemekleri ho?una gitti mi?

* Odasynda kitaplaryna göz atyyordu.

* Adama laf anlatmaktan dilimde tüy bitti.

* Konu?ulanlara ben de kulak kabarttym.

* Y? için yüzlerce ki?i ba?vurmu?tu.

B) Yardymcy Fiillerle Yapylan Birle?ik Fiiller:

  Ysim soylu bir sözcü?ün üzerine –et , -ol , -kyl , -eyle

gibi yardymcy eylemler getirilerek yapylyr.

* Seven bu gönül seni asla terk etmeyecek.

* Hayat uykuyla uyanyklyk arasynda raks eder.

* Bu usanç duyan gözlerim bir ?eyde karar kyldy.

* Seyreyleyelim mehtaby yyldyzlaryn altynda.

UYARI 1: Bu türle yapylan birle?ik fiilin isim kysmynda bir ünlü dü?mesi ya da bir ünsüz türemesi varsa birle- ?ik fiil biti?ik yazylyr.

* Ak?amy seyredeyim senin baky?larynda.

* Benli?ime hakim olur bir deli rüzgar.

* Bir gün yeniden bana dönece?ini hissediyorum.

* Ama dönsen de seni asla affetmeyece?im.

* Sabreden dervi? muradyna ermi?.

UYARI 2 : Et- , ol- yardymcy eylemleri tek ba?yna bir anlam ta?yyorsa  ve önündeki isimle kayna?mamy?sa kendi görevinde kullanylmy? demektir yani asyl fiildir.

* Ben ettim sen etme.

* Köyümüzde ?imdi kirazlar olmu?tur.

* Elindeki gömlek ancak be? milyon lira eder.

* Bo? zamanlarymda kütüphanede olurum.

C) ÖZEL ( KURALLI ) BYRLE?YK FYYLLER:

Yki fiilin birle?mesi yoluyla olu?ur. Tamamy biti?ik yazylyr. Dört grupta incelenir:

1) Yeterlilik Fiili ( fiil + ebil-) :

Cümleye gücü yetme ve olasylyk anlamy katar.Fiilin üzerine ebilmek getirilerek olu?turulur.

* Okula geç kalyrsam ö?retmenim kyzabilir. (o)

* Bu genç ya?ymda ölebilirim (o)

*En güzel ?iirlerimi söylemeden gidebilirim buralardan (o)

* Bir gece ansyzyn gelebilirim. (o)

* Sevinçten kapynda bayylabilirim.

* Synyfy geçebilirim (g.y)

UYARI: Yeterlilik fiilinin olumsuzunda bil- fiili dü?er. Fiilin üzerine –ama , -eme getirilerek yapylyr.

* Yapabilirim à yapamam. (yeterlilik birle?ik fiilinin olumsuzu)

* yaparym    à   yapmam  ( geni? zamanyn olumsuzu)  

* Görebilirsin à göremezsin (yeterlilik birle?ik fiilinin olumsuzu)

* Atamam kendimi mavi denize dünya güzel. (atabilirim: yeterlilik birle?ik fiilinin olumsuzu)

2. Tezlik Birle?ik Fiili: (Fiil+iver-):

Cümleye tezlik çabukluk anlamy katar.

* Uzanyp tutuver elimi ne olur geri dön.

* Ak?amyn derin kyzylly?ynda kayboluverdim.

* Uzanyverse gövdem ta?lara boydan boya.

* Polisler kaçan hyrsyzy yakalayyverdi.

* Annesini görünce yanyna ko?uverdi.

NOT: Olumsuzluk eki –ma, -me asyl eylemden sonra gelirse önemsizlik, yardymcy fiil olan  ver- den sonra gelirse olumsuz tezlik bildirir.

* Sen de o filmi görmeyiver. (önemsizlik)

* Her ?eye maydanoz oluverme. (olumsuz tezlik)

3. Süreklilik Birle?ik Fiili (fiil+ edur, kal, gel):

    Cümleye devam etme, süreklilik anlamy katar.

* Bu hikaye yyllardyr süregelir.

* Televizyonun kar?ysynda uyuyakalmy?ym.

* Gidedursun turnalar, gurbet ellere.

* Listede ismimi göremeyince listeye bakakaldym.

4. Yakla?ma Fiili (fiil+ eyaz) :

Eylemin gerçekle?mesine çok az bir zaman kaldy?yny ifade eder.Az kalsyn olacakty anlamy verir.

* Kaldyrymda yürürken dü?eyazdym.

* Onu kar?ymda görünce korkudan öleyazdym