YÜKLEM :

 Cümlede i?i, hareketi, yargyyy, bildiren çekimli unsura denir.

 Not :Bir cümle birden çok ö?eden olu?abilece?i gibi tek bir yüklemden de olu?abilir.

 * Ertesi gün okula müfetti?ler gelmi?ti.(C)     

* Dü?ünüyorum   (C)

* Güzeldi.  ( C ) 

Not:Yüklem genlikle cümlenin sonunda bulunur; ancak günlük konu?malarda, atasözlerinde ve ?iirde yüklemin yeri de?i?ebilir.

*Gel çabuk buraya!

*Sakla samany gelir zamany .

*Ystanbul u dinliyorum gözlerim kapaly

Not:Her sözcük ya da sözcük gurubundan yüklem yapylabilir.

*Gecenin yalnyzly?ynda sadece seni dü?ünürüm (fiil)

*Kasaba halky meydanda toplanmy?ty.(fiil)

*Ya?ady?ymyz günler typky bir rüzgar gibiydi.(edat)

*Bu olaylaryn suçlusu odur. (zamir)

*Sabah uyandy?ynda gözleri y?yl y?yldy.(ikileme)

*Konu?malaryna ister istemez kulak misafiri oldum. (deyim)

*Çaly?mak ya?amyn bir parçasydyr.

*Odayy süsleyen ?ey rengarenk çiçeklerdir. (syfat)

*Ö?renmenin bir yolu da okumaktyr.

*Ali derslerinde çok ba?arylyydy.

2.ÖZNE

Yüklemin  bildirdi?i i?i, hareketi yapan veya yargynyn gerçekle?mesine araç olan unsura denir.

Not:Özneyi bulmak için yükleme kim, ne sorulary sorulur Yüklemi isim olan cümlelerde ise olan kim, olan ne sorulary sorulur.

*Seyirciler foto?raf sergisini çok be?endi.

*Ailece bulmaca çözmeye meraklydyrlar.

*Güzel gözler tül ardyndan görünsün.

*Co?kun nehirler gibi a?lamak istiyorum.

*Ben bu yüzden yalnyzly?a hasretim .

*Keskin bir rüzgar  eser ?imdi da?lardan.

*Yhtiyar kadyn gitmeme taraftar de?ildir.

Not: Yüklemi  edilgen fiillerle kurulan cümlelerin gerçek öznesi yoktur.

*Yemekten sonra erkenden yatyldy.

*Okula kadar yüründü.

*Kahvaltyda çaylar içildi.

*Ak?am geç saate kadar derse çaly?yldy.

Üç çe?it özne vardyr:

A.Gerçek Özne:

Yüklemin bildirdi?i i?i hareketi bizzat kendisi yapan öznedir. Cümlede iki ?ekilde gösterilir:

1)Acyk Özne:

Cümle içinde açyk bir ?ekilde gösterilir

*Ya?mur çok ?iddetli ya?dy.

*Çocuk iki gündür hasta yatyyor. 

*Gemi ufukta yava? yava?  kayboluyordu.

*Geceleri bir ses uykumu böler.

2)Gizli özne:

Cümlede do?rudan yer verilmeyen ancak yüklem ta?ydy?y eklerden anla?ylan öznedir.

*Ertesi gün ona telefon ettim.

*Görmeyeli hemen de bizi unutmu?sun.

*Bu kyyy kasabasyna her yaz gelirim.

*Kumsalda yürüyü? yapyyorlar.

NOT:Yüklemi isim olan cümlenin öznesi gerçektir.

*Siyah renkli araba satylyktyr.

*Dün ak?am pencereler kapalyydy.

B)Sözde Özne:Yüklemi edilgen çatyly cümlelerde,aslynda nesne olan öge özne olarak kullanylyr.

*A?açtaki meyveleri toplady.

*A?açtaki meyveler toplan.

*Ö?renciler bütün synyfy temizledi.

*Bütün synyf temizlendi.     

*Hep bir a?yzdan ilahiler okunuyor.

*Dü?ün için yemekler yapyldy

C)Örtülü Özne

Yüklemi edilen çatyly cümlelerde bazen “—ce, tarafyndan, nedeniyle,…”gibi sözcükler kullanylarak i?i bizzat yapan varly?a da yer verilebilir.

*Yolcu otobüsleri belediyemizce hizmete açyldy.

*Yary?ma halk tarafyndan çok be?enildi

*Kar nedeniyle yollar kapandy.

NOT:Her sözcük ya da sözcük grubu özne olabilir.

*Geçen gün evin duvary yykylmy?ty.(isim tamlamasy)

*Bahçesinde okyanuslar yeti?iyordu.(isim)

*Derdini söylemeyen derman bulamaz.(syfat fiil)

*Sana bakmak suya bakmaktyr.(isim fiil)

*Okumak zihni dinlendirir.(isim fiil)

*Çoluk çocuk otobüse dolmu?tu.(ekeylem)

*Ya?murlu havalar yaryndan sonra ülkeyi terk edecek(syfat)

*Kimse seni benim kadar dü?ünmez(zamir)

3)NESNE

   öznenin yapty?y i?ten, hareketten etkilenen unsurdur

Uyary :isim cümlelerinde yüklemi edilgen çatyly cümlelerde ve geçi?siz fiillerde nesne yoktur.

Nesneler ek alyp almamasyna göre ikiye ayrylyr.

a)Belirtisiz Nesne

  Yükleme ne sorusu sorularak bulunur. Belirtme durum eki (--i) almamy? olup yalyn haldedir.

b)Belirtili Nesne

Yükleme kimi, neyi, nereyi sorulary sorularak bulunur.Belirtme durum eki olmu?tur.

*Bu yörede kyzlarymyz kilim dokur.

*Yolun kenaryna kocaman kütükleri  yy?my?lar.

*O köpe?i mahallenin çocuklary da aryyordu.

*Bu ?ehirde tüm sokaklar seni dü?ünür.

*Ba?ymdaki gökleri bir deniz sanyyorum.

*Kadyn kendine bir elbise almy?.

*Ben a?kymla bahary getirdim

*Buram buram kekik kokar

*O bu?ulu gözlerinde parlak yyldyzlary seyrettim.

*Okulda sigara içmek yasaktyr.

*?afak gülleri ufukta bir bir soldu.

*Dün ak?am burayy yakmy?lar.

4.ZARF TÜMLECY

Yer yön sebep miktar durum ve zaman bildirerek yüklemi açyklayan unsurdur. Zarf tümlecini bulmak için yükleme,       

nasyl, niçin, neden, ne kadar, ne zaman, kim tarafyndan

ne tarafyndan, sorulary sorulur.

*Dostluklar ömür boyu sürünce güzeldir.

*Bu gece her zaman di?ini tyrna?yna takarak çaly?yr.

*Yüre?imdeki yara gittikçe büyüyor.

*Güne? her do?du?unda y l nyzlyk ba?yna vurdu?unda beni hatyrla.

*Trabzonlara yaslanyp  ?arky söylüyor bir kadyn.

 *Kyrgyn kyrgyn yüzüme bakma Rosa.

*Ipyssyz bir gecede kar?yla?my?tyk seninle.

*Göçmen ku?lar güneye do?ru göç ediyordu.

*Rusya’ya tonlarca fyndyk ihraç edildi.

*Sycaktan tüm ekinler yanmy?ty.

*Bu yyl ya?mur ya?mady?y için ürün de az oldu.           

*Bu konser belediye tarafyndan düzenleniyor.

UYARI:Yön isimleri yalyn halde zarf tümleci olurlar.Belirtme durum eki (-i) alyrsa belirtilinesne,-e/-de/-den,hal ekini alyrsa dolayly tümleç olur.

* Hizmetçi,içeriyi iyice süpürsün.

                       n.                   

*Adam yava?ça içeri girdi.

*Bir süre sonra içeriden bir ses geldi.

                5)DOLAYLI  TÜMLEÇ

   Yönelme,bulunma ve çykma bildirerek cümlenin anlamyny tamamlayan unsura denir.

NOT:Dolayly tümleç olan ö?e mutlaka –e/-de/-den hal eklerinden birini alyr.

*Bulu?ma yerine   hemen   gelmi?.

*Senin kirpiklerinde   bir damla oldu   ak?am.

*A?lamayan çocu?a   meme  verilmez.

*Bir havuz kenarynda yan yana oturmu?uz.

*Eskicinin sesi soka?yn ba?yndan duyuluyordu.

*Askerler kuyunun a?zyna birikmi?ti.

*Bu gazeteci yazylarynda gerçeklerden hiç sapmaz.

*Yhtiyar,bütün mirasyny karysyna byrakmy?ty.

NOT:Dolayly tümleci bulmak için yükleme;

“kime,kimde,kimden,nereye,nerede,nereden” sorusu sorulur.

UYARI:-e/-den hal eki “için” edaty görevinde kullanylyyorsa ya da sebep bildiriyorsa zarf tümleci kurar.

   -de/-den hal ekleri zaman bildiren sözcüklerin üzerine gelirse zarf tümleci olur.

*Korkudan kyzyn dili tutulmu?tu.

*Babasyyla kavga etti?inden eve u?ramyyor.

*Birazdan hava kararacak.

*Yaz ak?amlarynda yyldyzlary seyrederdik.

*Denize yüzmeye gidiyorum.

*Ailesine yürekten ba?lyydy.

             6)EDAT  TÜMLECY

    Bazy edatlarla öbekle?erek cümleyi “amaç, araç, birliktelik, özgülük, kar?yla?tyrma,…” gibi anlamlarla açyklayan unsurdur.

*Çaly?mak için yurt dy?yna gitmi?.(amaç)

        e.t.                                                        

*Kadyn o?lunu bulabilmek için gazeteye ilan vermi?.(amaç)       e.t.                                     

*Bu tatlyyy senin için ayyrdym.(aitlik,özgülük)

                       e.t.                                     

*Ya?mur ya?dy?y için baraj ta?my?.(z.t.,sebep)

*Yaralyyy hastaneye ambulansla götürmü?ler.(araç)

*Bu yaz Bodrum’a ailesiyle gidecek.(birliktelik)

*Adam öfkeyle yüzüme bakty.(z.t. durum)

*Ali,arkada?laryna göre derse daha çok çaly?yyor.(kar?yla?tyrma)

*Bana göre bu i? olmaz.(görü?)

*Dire?e kar?y on adym yürüdü.(z.t. yön)

*Sen bile do?um günümü kutlamadyn.

     e.t.                                    

NOT: “Yçin” edaty kendinden önceki sözcükle birlikte neden-sonuç ilgisi kurarsa zarf tümleci,

   “ile” edaty durum ilgisi kurarsa zarf tümleci,

   “kar?y” edaty yön ilgisi kurarsa zarf tümleci olur.

                    CÜMLEDE  VURGU

   Türkçede cümle vurgusu yüklem üzerindedir.Bu nedenle hangi ö?e daha çok vurgulanmak isteniyorsa yükleme yakla?tyrylyr.

*Arkada?lary onu kapyda bekliyormu?.(D.T.)

*Arkada?lary kapyda onu bekliyormu?.(Nesne)

*Kapyda onu arkada?lary bekliyormu?.(Özne)

UYARI:Cümlede “mi” soru edaty varsa bu edattan önce gelen ö?e vurgulanmy?tyr.

*Bu ak?am siz Ystanbul’a my gideceksiniz? (d.t.)

*Bu ak?am siz mi Ystanbul’a gideceksiniz? (ö.)

*Bu ak?am my siz Ystanbul’a gideceksiniz? (z.t.)

*Bu ak?am siz Ystanbul’a  gidecek misiniz?(y.)

NOT:Cümlede soru sözcükleri varsa soruya verilecek cevap olan ö?e vurgulanmy?tyr.

*Masamdaki kalemleri kim almy??

---Ay?e.(Özne)

*Bu saatte nereden geliyorsun?

---Okuldan.(Dolayly tümleç)

*Bahçeden ne kopardyn?

---Elma.(Nesne)

CÜMLENYN Ö?ELERYYLE YLGYLY GENEL ÖZELLYKLER

1)   Hiçbir ö?e sözcük sayysyyla synyrly de?ildir.Bir ö?e,bir tek sözcükten olu?abildi?i gibi birden çok sözcükten de olu?abilir.

*Bu yüzyylyn en acy olaylaryny ya?amy? ve dile getirmi?

                                b.li. n.

olan Dadalo?lu’nu    de?i?ik bir baky? açysyyla incelemeliyiz.                    

                                      z.t                            y

*O ,  dün,  bize,   babasyyla   geldi.

  Ö.     Z.T.    D.T.   E.T.       Y.

2)  Cümlede özne,nesne,dolayly tümleç ve zarf tümleci açyklayycysyyla birlikte kullanylabilir.

*Bir yyl kalaca?ym bu ili   Siirt’i,  çok   özleyece?im.           

           B.li n.                Açyklycy.

*Annesini,  o çok sevdi?i çileli kadyny,elleriyle topra?a

    B’li n.              Açyklayycysy

verdi.

*Çocuk;sevinçle,etekleri zil çalarak,telefona ko?tu.

               Z.T.            Açyklayycysy

*Teyzem, Adana’da olan,buraya gelecekmi?.

    ö.            Açyklayycysy

3)Bir cümlede birden fazla özne,dolayly tümleç, nesne, zarf tümleci ortak bir yükleme ba?lanabilir.

*Annesini,babasyny,akrabalaryny ve bütün arkada?laryny görmek istiyordu.

*Evde,okulda,sitede,her yerde ayny konu konu?uluyordu.

4)Ö?elere ayyrmada tamlamalar, deyimler ve bile?ik fiiller bölünmez.

*Bahçenin,birkaç yyl önce yapylan duvary

                   s.ö. (Özne,belirtili isim tam.)

yükseltilecekmi?.                                   

.       y.

*O her zaman ince eleyip syk dok   (yüklem,deyimden olu?mu?) 

                                  y.

 *Ya?lylara, yardym edelim.(Yüklem,birle?ik.fiil.olu?mu?)

                          y.

 *Olay anlatymyna dayanan eserler be?eniyle okunur.  

     s.ö.(syfat tamlamasyndan olu?mu?)

5)Hitaplar,ünlemler ve ba?laçlar;ö?e dy?y sözcüklerdir.  (Ba?ymsyz tümleçlerdir)

 *Arkada?lar, beni dinler misiniz?

      ö.dy?y

 *Gelece?iz; fakat çok kalmayaca?yz.

                    ö.dy?y

 *Eyvah,çocuk dü?tü.  

   ö.dy?y

 6)?iir dizeleri ya da devrik söyleyi?ler,kurally cümle biçimine çevrilirse daha kolay bulunur.

 *Hakkydyr, hür ya?amy? bayra?ymyn hürriyet,

 *Hürriyet,  hür ya?amy? bayra?ymyn hakkydyr.

     ö.                          y.

7)Soru cümleleri de?i?ik ö?eleri buldurmayy amaçlayabilir. Sorulara verilecek cevaplar hangi ö?eyi olu?turuyorsa, soru cümlesi o ö?eyi buldurmaya yöneliktir.

*--Kimi seviyorsun?

  --Seni (Seni seviyorum) (Soru nesneyi buldurmaya   

    yönelik.)

 *-Kim yapmy??

-Babam (Babam yapmy?) (Soru özneyi buldurmaya yönelik)

 *-Nereye gidiyorsun?

-Okula (Okula gidiyorum) (Soru d.t.’yi buldurmaya yönelik)

 *-Ne zaman geldin?

-Dün (Dün geldim) (Soru z.t.’yi buldurmaya yönelik)

 *-Kyrylan neydi?

-Bardakty (Kyrylan bardakty) (Soru yüklemi buldurmaya yönelik)

8) “-mi” edatyyla olu?turulan soru cümlelerinde “-mi” hangi ö?eden sonra gelmi?se soru o ö?eyi buldurmaya yöneliktir.

* Bugün bize gelecek misin?(Soru yüklemi buldurmaya yönelik)

 * Bugün bize mi geleceksin?(Soru D.T.’yi buldurmaya yönelik)

 * Bugün mü bize geleceksin?(Soru Z.T.’yi buldurmaya yönelik)

 * Sen mi bugün bize geleceksin?(Soru özneyi   

 buldurmaya yönelik)

 * Seni mi ça?yrmy??(Soru B.LY N.’yi buldurmaya yönelik)

9)Bir cümlede vurgulanan ö?e, yüklemden hemen önce gelen ö?edir.

 * Çocuklar,sevgiyle beslenir.(Edat tümleci vurgulu)

                    e.t.

*Cömert olmadan önce do?ru olmayy bil.(B.li n. vurgulu)

 *Kitabym sende kalmy?.(D.t. vurgulu)

SORU: A?a?ydaki cümlelerin hangisinde soru,özneyi buldurmaya yöneliktir?

 A)   Beni mi aradylar?

B)   A?a?y my inece?iz?

C)   Dün mü geldiniz?

D)   Ya?mur mu ya?yyordu?

E)   Çok mu yoruldun?

SORU: “Sabah olunca,güne?in ilk y?yklary da?laryn doruklaryny aydynlatty.”

  A?a?ydakilerden    hangisi,ö?eleri    ve    ö?elerinin syralany?y   bakymyndan  bu  cümleye   benzemektedir?

 A)   Zaman,onun için çok önemlidir.

B)   Karde?inin yerinde ?imdi o çaly?yyor.

C)   Evde yalnyz kalynca müzik dinler.

D)   Babasynyn arkasyndan o da i?e gitti.

E)   Yki saat sonra su,depoyu doldurur.