1.                  GAZEL: Özellikle a?k, güzellik ve içki konusunda yazylmy? belirli biçimdeki ?iirlere denir. Beyit sayysy genellikle 5-9 arasynda de?i?ir. Gazelin ilk beyti mutlaka kendi arasynda uyakly olur.Bu ilk beyte “matla”, son beyte ise “makta” ady verilir. Bir gazelin en güzel beytine “beyt-ül gazel”, ?airin mahlasynyn bulundu?u beyte de “mahlas beyti” denir. Beyitleri arasynda anlam birli?i bulunan gazele “yek-âhenk”, ayny güç ve güzellikte beyitlerden olu?an gazele de “yek-âvâz” gazel ady verilir.

2.                  KASYDE: Din ve devlet büyüklerini övmek amacyyla belirli kurallar içinde yazylan uzun ?iirlerdir. En az 33, en çok 99 beyitten olu?ur. Kasidenin en güzel beytine “beyt-ül kaside”, ?airin mahlasynyn bulundu?u beyte de “taç-beyt” ady verilir.

3.                  MESNEVY: Her beyti kendi içinde uyakly uzun nazym biçimidir.Bir anlamda Divan edebiyatynda manzum hikayelerin yazyldy?y bir biçim olarak da tanymlayabiliriz.

Mevlânâ’nyn ünlü tasavvufi mesnevisi 25.700 beyitten olu?mu?tur.

Mesneviler a?k, dini ve tasavvufi, ahlaki-ö?retici, sava? ve kahramanlyk, bir ?ehri ve ?ehrin güzelliklerini anlatma, mizah gibi türlü konularda yazylmy?tyr. Divan edebiyatynda roman ve hikaye gibi türler olmady?y için mesneviler bir bakyma bu türlerin yerini tutmu?lardyr. On bölümden olu?ur.Ayny ?air tarafyndan yazylmy? be? mesneviye “Hamse” ady verilir. Hamse sahibi olarak tanynmy? önemli divan ?airleri: Ali ?ir Nevâi, Ta?lycaly Yahya, Nev’i-zâde Atâi’dir.

4.                  KITA: Yalnyz ikinci ve dördüncü dizeleri birbiriyle uyakly iki beyitlik nazym biçimidir. Beyitler arasynda anlam birli?i bulunur. Pek çok konuda yazylabilir.

5.                  MÜSTEZAT: Gazelin özel bir biçimine denir. Uzun dizelere kysa bir dize eklenerek yazylyr. Uzun ve kysa dizeler gazel gibi kendi aralarynda uyaklanyrlar. Kysa dizelere “ziyade” ady verilir.

BENTLERDE KURULAN NAZIM BYÇYMLERY

1) RUBÂY: Dört dizelik ve kendine özgü ayry ölçüsü olan bir nazym biçimidir. Konusu daha çok dünya görü?üne ve ?airin felsefi dü?üncelerine yöneliktir.

Edebiyatymyzda bu türün en ba?aryly son temsilcisi olarak Yahya Kemal gösterilmektedir.

2) TUYU? (TUYUK): Rubâi gibi dört dizelik bir nazym biçimidir. Edebiyatymyzda en çok tuyu? yazmy? ?air Kady Burhanettin’dir. Bu biçim yalnyzca Türk edebiyatyna özgüdür. (Rubai, Yran edebiyatyndan geçmedir).

BYRDEN ÇOK DÖRTLÜKLER

1)      MURABBA: Dört dizelik kytalardan olu?ur. Bent sayysy 3-7 arasynda de?i?ir. Her konuda yazylyr.

2)      ?ARKI: Genellikle a?k, içki, e?lence konularynda yazylan dört dizelik nazym biçimidir. Biçim bakymyndan “murabba”ya benzer. Ço?unlukla bestelenmek için yazylyr. Bu biçim de tuyu? gibi yalnyzca Türk edebiyatyna özgüdür. “?arky” biçiminin yaratycysy ve en güçlü ?airi Nedim’dir.

NOT: Divan edebiyatynda üçlü ya da daha çok mysraly bentlerden meydana gelmi? nazym ?ekillerinin genel ady MUSAMMAT’tyr. Yani dört dizeden olu?an murabba, ?arky gibi biçimlerin; be? dizeden olu?an tahmis, ta?tir, tardiyye gibi biçimlerin ya da alty veya daha çok dizeden olu?an biçimlerin tümünün üst ba?ly?y MUSAMMAT’tyr.

TERKYB-Y BENT: Bentlerle kurulan bir nazym biçimidir. Her bent, sayysy 5-10 arasynda de?i?en beyitlerden olu?ur. Bendin son beytine “vasyta beyti” denir. Terkib-i bentte vasyta beyti her beytin sonunda de?i?ir ve vasyta beyti mutlaka kendi içinde uyakly olur.

Terkib-i bentlerde genellikle talihten ve hayattan ?ikayetler, dini, tasavvufi, felsefi dü?ünceler anlatylmy?, toplumsal yergi niteli?inde ele?tirilere yer verilmi?tir.

TERCY-Y BENT: Biçim bakymyndan terkib-i bente benzer ; ancak vasyta beyti her bendin sonunda de?i?mez ve aynen tekrarlanyr. Konularynda daha çok Tanrynyn gücü, evrenin sonsuzlu?u, do?anyn ve ya?amyn kar?ytlyklary vardyr.

DYVAN EDEBYYATI NAZIM TÜRLERY

1. TEVHYT VE MÜNACÂT: Tanrynyn birli?ini ve yüceli?ini anlatan ?iirlere tevhit, Tanryya yapylan yalvary? ve yakary?lary anlatan ?iirlere de münacât denir. Daha çok kaside biçimiyle yazylmy?tyr.

2. NAAT: Hz. Muhammed’i övmek için yazylan ?iirlere denir. Bunlar da daha çok kaside biçimiyle yazylmy?tyr.

3. MERSYYE: Bir kimsenin ölümü üzerine duyulan üzüntü ve acyyy anlatmak için yazylan ?iirlerdir. Genellikle terkib-i bent biçimiyle yazylmy?tyr. (Bu türün, Eski Türk Edebiyaty’ndaki ady sagu, Halk Edebiyaty’ndaki ady ise a?yttyr).

4. METHYYE: Bir kimseyi övmek için yazylan ?iirlerdir. Bunlar da genellikle kaside biçiminde yazylmy?tyr.

5. HYCVYYE: Bir kimseyi yermek için yazylan ?iirlerdir.

6. FAHRYYE: ?airlerin kendilerini övmek amacyyla yazdyklary ?iirlerdir.

NOT: Divan edebiyatynda bir ?airin ?iirine, ba?ka bir ?air tarafyndan ayny ölçü, uyak ve redifle yazylan benzerine “Nazire” denir. Bu, nazire yazan ?airin di?er ?aire kar?y duydu?u saygy ve be?eniden ileri gelmektedir. Edebiyatymyzda bu türde de pek çok ürün verilmi?tir.

DYVAN EDEBYYATININ GENEL ÖZELLYKLERY

1. Nazym birimi genellikle beyittir ve cümle beyitte tamamlanyr. Beyit, cümleye egemendir.
2. Nazym ölçüsü “aruz”dur.
3. Dili Arapça, Farsça, Türkçe kary?ymy olan Osmanlyca’dyr.
4. ?iirlerde tam ve zengin uyak kullanylmy?tyr.
5. ?iirlerin konuyu içeren ba?lyklary olmady?y için nazym biçimlerine göre adlandyrylmy?lardyr.
6. Kli?e bir edebiyattyr. Duygu ve dü?ünceler de?i?mez sözlerle (Mazmun) anlatylyr.
7. Anlatylan ?ey de?il, anlaty? biçimi ön plandadyr.
8. Soyut bir edebiyattyr. Ynsan ve do?a gerçekte oldu?undan farkly ele alynmy?tyr.
9. Aydyn zümrenin edebiyatydyr. Medrese kültürü hakimdir. Genellikle saraya ve çevresine seslenir.
10. Sanatlara bolca yer verilmi?, sanat yapmak amaç durumuna gelmi?tir.
11. Ulusal bir edebiyat olmayyp dinin etkisiyle ?ekillenmi?tir. Arap ve Yran edebiyatynyn etkisi çok fazladyr.
12. ?iirde daha çok a?k, sevgili, içki, din ve kadercilik gibi konular i?lenmi?tir.
13. Nazym ön planda tutulmu?, nesre pek az yer verilmi?tir.
14. Nesir alanynda tezkireler (edebiyat tarihi görevini gören biyografik eser), mün?eatlar (mektuplar), tarihler, dini metinler ve nasihatnamelere de rastlanmaktadyr. Bunlarda da sanat yapma amacy ön plandadyr.
15. 13.yüzyylda geli?meye ba?lamy? 16. ve 17. yüzyyllarda en olgun dönemini ya?amy?, 19.yüzyylyn sonlaryna kadar sürmü?tür.

DYVAN EDEBYYATININ ÖNEMLY ?AYR VE YAZARLARI

HOCA DEHHANY: 13. yüzyylda ya?amy?tyr. Din dy?y konularda ?iir yazan ilk divan ?airidir. Divany vardyr.

MEVLANA : XIII.yüzyylda ya?amy?tyr. Birkaç Türkçe beyit dy?ynda, tüm ?iirlerini Farsça ile yazan ünlü tasavvuf ?airidir. O?lu Sultan Veled de tasavvufi konulary i?leyen bir ?air olarak bilinir. Mesnevi, Divan-y Kebir, Mektubat, tanynmy? eserleridir.

ALY ?YR NEVÂY: Ça?atay lehçesinin en güzel örneklerini veren ?air 15. yüzyylda ya?amy?tyr. Muhakemetü’l-Lugateyn adly eserinde Türkçe’nin Farsça’dan daha üstün bir dil oldu?unu savunmu?tur. Hamsesi vardyr. Anadolu dy?ynda Türkçe ?iir yazan ilk ?airdir.

?EYHY:15. yüzyylda ya?amy?tyr. “Harnâme” adly eseri edebiyatymyzda ilk fabl türü eser olarak bilinmektedir. Mesnevi alanynda ba?aryly olmu?tur.

SÜLEYMAN ÇELEBY: 15. yüzyylda ya?amy?tyr. Hz. Muhammed için yazdy?y Vesilet-ün-Necat (mevlit) adly mesnevisiyle tanynmy? bir ?airdir. (Yslam edebiyatynda Hz. Muhammed’in hayatyny anlatan eserlere SYYER denir).

FUZÛLY: 16. yüzyylyn en güçlü ?airlerindendir. Arapça, Farsça, Türkçe divany olan tek ?airdir. Eserlerini Azeri lehçesiyle yazmy?tyr. Divan edebiyatynyn en lirik ?airi olarak kabul edilmektedir. Ona göre ya?amyn anlamy acy çekmekle özde?tir. Platonik bir a?k arayy?y vardyr. Din dy?y konularda yazmakla birlikte tasavvuftan da etkilendi?i bilinmektedir. Kendisine ba?lanan maa?y almasynda güçlük çykaran memurlary ?ikayet etmek için yazdy?y “?ikayetnâme” adly mektubu edebiyatymyzdaki en ünlü yergilerden biridir.

Divanlaryndan ba?ka bir naat olan “Su” kasidesi, Leyla vü Mecnun mesnevisi, Peygamber ailesini anlatty?y Hadikat-üs-Süeda’sy ?ah Ysmail ile II:Bayezid’i kar?yla?tyrdy?y Beng ü Bâde’si ve typ bilgisini sergiledi?i Syhhat ve Maraz’y en tanynmy? eserleridir.

BÂKY: 16. yüzyyl ?airlerindendir. Döneminde “?airler sultany” olarak tanynmy? ve saratyn bütün olanaklaryndan yararlanmy?tyr. Yyi bir medrese e?itimi gördü?ü bilinmektedir.

Dünya nimetlerinin hepsinden yararlanma anlayy?yndadyr. Kanuni’nin ölümü üzerine yazdy?y mersiyesi çok tanynmy?tyr. Divany vardyr.

NÂBY: 17. yüzyyl ?airlerindendir. Divan edebiyatynda didaktik ?iirler yazmasyyla bir yenilik olarak kabul edilmektedir. Din, töreler ve sosyal ya?amla ilgili ö?ütler verir.

Nâbi’nin Divan’yndan ba?ka Hayriye, Hayrâbâd adly iki didaktik eseri, gezi notlaryny içine alan Tuhfet-ül Harameyn’i ve Mün?eat adly eserleri vardyr.

NEFY: 17. yüzyyl ?airlerindendir. Edebiyatymyzdaki en ünlü kaside ?airi olarak bilinir. Övgülerindeki ve yergilerindeki a?yrylyklaryyla ünlüdür. Yazdy?y hicviyelerindeki a?yrylyk bo?durulmasyna neden olmu?tur. Hayal gücü çok zengin olan Nefi’nin somut benzetmelerden yararlanmasy da belirgin bir özelli?idir. Türkçe ve Farsça divany olan Nefi’nin ayryca hicviyelerini toplady?y Sihamy-y Kaza adly bir eseri de vardyr.

NEDYM: 18.yüzyyl ?airlerinden olan Nedim, Lale Devri’nin ?airi olarak bilinir. Eserlerinde a?k, içki, zevk ve sefayy i?ler. “Mahallile?me akymy”nyn önderi olan ?airin Halk edebiyatyndan da etkilendi?i bilinmektedir. ?iirlerinde halkyn a?zyndan alynma deyimler oldu?u gibi, halkyn konu?ma diline de oldukça yakla?my?tyr. Samimi ve içten bir söyleyi?i olan Nedim, ?arkylaryyla tanynmy?tyr. Divan ?iirindeki kli?eleri (mazmunlary) bir ölçüde yykmy? olan ?airin Divan’y vardyr.

?EYH GALYP: Divan edebiyatynyn 18.yüzyylda ya?amy? son büyük ?airidir. Galatasaray Mevlevihanesinde ?eyhlik yapmy?tyr. Nabi’nin “Hayrâbâd”yna nazire olarak ve Mevlânâ’nyn mesnevisinden etkilenerek yazdy?y “Hüsn-ü A?k” adly me?hur mesnevisinde, tasvvuf konusundaki dü?üncelerini ortaya koyar. Bu eserinde allegorik (sembolik) bir anlatym kullanan ?air hayal gücünden ve masal ögelerinden de yararlanmy?tyr.

EVLYYA ÇELEBY: (17.yy) Edebiyatymyzda gezi türünün ilk örneklerini veren yazar, usta bir gözlemcidir. Elli yyllyk bir süre içinde gezdi?i yerleri konu?ma diline yakyn bir dille anlatmy?tyr. Anlatymynda abartyly olmakla birlikte, Divan nesrinin kalyplaryny da kyrmy?tyr. 10 ciltlik “Seyahatnâme” adly eseri çok tanynmy?tyr.

NOT: Divan edebiyatynyn nesir yazary olarak tanynan di?er önemli yazarlary ?unlardyr:

SYNAN PA?A: (15.yy) Tazarrunâme adly süslü nesri ile tanynyr.

MERCYMEK AHMET: (15.yy) Farsça’dan çevirdi?i Kabusnâme adly eseriyle tanynyr.

NAYMÂ: (17.yy) Kendi adyyla anylan (“Naima Tarihi”) adly tarih eserinin yazarydyr.

KATYP ÇELEBY: (17.yy) Batylylaryn Hacy Kalfa dedikleri yazar ve dü?ünürdür. Arapça, Farsça, Fransyzca, Latine bilen yazaryn tarih, co?rafya, matematik konularynda yazylmy? eserleri vardyr.

TASAVVUF FELSEFESY

Tanry nedir? Evrenin olu?u nasyldyr? Biz neyiz? Niçin geldik dünyaya? Ya?amymyzyn anlamy, var olmanyn asly, gerçek, ba?langyç ve son nelerdir? Bu ve bunun gibi fizik ötesi sorulara cevap vermeye çaly?an dü?ünü? yoluna “Tasavvuf” dü?üncesi denir. [Vahdet-i Vücut (Varly?yn Birli?i) Teorisi].

Bu dü?ünü?e göre Tanry tek varlyktyr. (Vücud-i Mutlak). Ayny zamanda tek güzelliktir (Hüsn-i Mutlak).

Tek varlyk olan Tanry kendisini görecek gözler, sevecek gönüller istemi? ve kainat olarak tecelli etmi?tir.

Bu typky aynayla kaply bir odada olmak gibidir. Ayna varly?yn çe?itli görüntülerini yansytyr.

O halde, evren ve tüm insanlar Tanry’nyn bir görüntüsüdür. Öyleyse insanlar arasynda renk, inanç, dil, yrk...gibi ayrymlar yapmak anlamsyzdyr.

Bütün görüntülerde “Varlyk” ve “Yokluk” ögeleri bir aradadyr. Ynsan dünyaya ba?ly tutku ve zevklerini yok ederek “Varlyk” ögesini geli?tirir. Bunun yolu da tekkelerden (tarikatlar) geçer. Burada insan syky bir e?itimle dünya nimetlerinden vazgeçerse, sonunda özü olan Tanry’ya kavu?abilir. Bu da gerçek a?ktyr. Ynsanlaryn birbirlerine duyacaklary a?k ise mecazdyr. Bu, ki?iyi Tanry’dan uzakla?tyryr. “Bir hyrka, bir lokma” insana yetmelidir. Tekkelerde bu yolla Tanry’ya ula?an insan sonunda “Enel Hak” (“Ben Tanry’yym”) derecesine varyr. Bu ki?ilere “Ynsan-y Kâmil” ya da “Ermi?” denir.

DYVAN EDEBYYATI’NDA DÜZYAZI

Divan, ?iire a?yrlyk veren bir edebiyattyr. Düzyazy, ancak bilimsel çaly?malarda, tarihlerde, kimi sanatsal metinlerde ve gezi türü eserlerde kullanylmy?tyr.

Divan Edebiyaty’nda düzyazylar, yazyly? amacy ve dil tutumu dikkate alynarak üçe ayrylyr:

1. Sanatly(süslü) Düzyazy

Söz ustaly?y göstermek amacyyla yazylyr. Sinan Pa?a’nyn Tazarru’at adly eseri, bu türün en tanynmy? örne?idir. Sanatly düzyazyya in?a denir

2. Orta Düzyazy

Yer yer a?yr ve süslü, yer yer sade bir dille yazylan düzyazylardyr. Genellikle tarih kitaplarynda bu düzyazy türü görülür. Osmanlylar zamanynda tarihçilik,”vakanüvis” ady altynda yürütülen bir tür memurluktu. Sarayda görevlendirilen vakanüvisler, önemli önemsiz her olayy günü gününe notlar halinde yazarlardy. Bu eserler, olay anlatymyna dayaly oldu?undan, bilimsel tarih anlayy?yyla ba?da?maz. Divan döneminin ba?lyca tarihçileri arasynda A?ykpa?azade ,Ali, Ebülgazi Bahadyr Han,Naima, Peçevi, Mütercim Asym sayylabilir.

3. Sade Düzyazy

Dil ve anlatym ustaly?ynyn de?il, ele alynan konunun önem ta?ydy?y düzyazy türüdür. Bu anlayy? nedeniyle, sade düzyazylarda ustaca söz söyleme çabasy görülmez; dil açyk, yalyn, do?aldyr. Bu düzyazy türünü kullananlardan ba?lycalary ?unlardyr: Mercimek Ahmet , Katip Çelebi, Evliya Çelebi (Eseri:Seyahatname).