HALK EDEBYYATI

Halk Edebiyaty, sözlü edebiyatyn uzantysydyr. Halkyn yaratty?y sözlü eserlerden olu?ur. Dil., biçim, konular, duyarlyklar bakymyndan halk kültürüne syky sykyya ba?lydyr.

HALK EDEBYYATININ GENEL ÖZELLYKLERY

1. Yslamiyet'ten önceki edebiyatymyzyn Yslam uygarly?y içindeki biçimidir. Bir anlamda sözlü edebiyat dönemimizin geli?mi? biçimi olarak dü?ünebiliriz.
2. Halk edebiyaty ürünleri yazyly de?ildir. Müzik e?li?inde sözlü olarak olu?ur.
3. Divan edebiyatynda oldu?u gibi ?iir yine egemen türdür.
4. ?iirlerde ba?lyk yoktur, biçimiyle adlandyrylyr.
5. Nazym birimi dörtlüktür.
6. Ölçü, hece ölçüsüdür, En çok yedili, sekizli, on birli kalyplar kullanylmy?tyr.
7. ?iirlere genel olarak yarym uyak hakimdir.
8. Dil halkyn konu?tu?u günlük konu?ma dilidir.
9. Halk edebiyaty gözleme dayalydyr. Benzetmeler somut kavramlardan yararlanylarak yapylyr. Söyledikleri her ?ey gerçek ya?amdan alynmadyr.

• Özellikle 18. yüzyyldan itibaren halk ?airleri, divan ?airlerinden etkilenerek aruzun belirli kalyplaryyla ?iirler yazmayy denemi?lerdir. Hatta divan ?iirinin mazmunlaryny da kullanmy?lardyr. Bu durumun ortaya çykmasynda halk ?airlerinin, aydynlar ve divan ?airlerince hor görülmelerinin, de?ersiz ve güçsüz sayylmalarynyn etkisi de vardyr.

Halk ?iirinde “mâni” ve “ko?ma” tipi olarak iki ana biçim vardyr. Aslynda az sayyda olan öteki biçimler bu iki ana biçimden çykmy?tyr.

Dizelerin kümeleni?i, dizelerin hece sayysy ve uyak düzeni bakymyndan özellik gösterenler “biçim”, biçimi ne olursa olsun konu bakymyndan benzerlerinden ayrylanlar da tür ady altynda toplanmy?tyr.

I.  Anonim Halk ?iiri Nazym Biçimleri:

MÂNY: Halk ?iirinde en küçük nazym biçimidir. Yedi heceli dört dizeden olu?ur. Uyak düzeni aaxa ?eklindedir. Birinci ve üçüncü dizeleri serbest, ikinci ve dördüncü dizeleri uyakly mâniler de vardyr (xaxa).

Mânilerin ilk iki dizesi uya?y doldurmak ya da temel dü?ünceye bir giri? yapmak için söylenir. Temel duygu ve dü?ünce son dizede ortaya çykar. Ba?lyca konusu a?k olmakla birlikte bunun dy?ynda türlü konularda da yazylabilir.

Le beni eyle beni                                                                     Ypek yorgan düreyim

Elekten ele beni                                                                                   Aç koynuna gireyim

Alacaksan al artyk                                                                    Açyldykça ört beni

Dü?ürme dile beni                                                                    Var oldu?un bileyim

Birinci dizesi yedi heceden az olan mâniler de vardyr. Dizeleri cinasly uyaklarla kuruldu?u için böyle mânilere “Cinasly Mâni” ya da “Kesik Mâni” denir.

Bugün al                                                                                Sürüne

Yârim giymi? bugün al                                                            Madem çoban de?ilsin

?âd edersen bugün et                                                            Ardyndaki sürü ne

Can alyrsan bugün al                                                             Ben bir körpe kuzuyum

                                                                                              Al kat beni sürüne

                                                                                              Beni böyle yandyran

                                                                                              Sürüm sürüm sürüne

TÜRKÜ: Türlü ezgilerle söylenen anonim halk ?iiri nazym biçimidir. Söyleyeni belli türküler de vardyr. Halk edebiyatynyn en zengin alanydyr. Anadolu halky bütün acylaryny ve sevinçlerini türkülerle dile getirmi?tir.

Türkü iki bölümden olu?ur. Birinci bölüm asyl sözlerin bulundu?u bölümdür ki buna “bent” ady verilir.

Ykinci bölüm ise bentlerin sonunda yinelenen nakarattyr. Bu bölüme “ba?lama” ya da “kavu?tak” denir.

Türküler, genellikle yedili, sekizli, on birli hece kalyplaryyla yazylmy?tyr. Konulary çok de?i?ik olabilir. Ninniler de bu gruptandyr.

Sö?üdün yapra?y narindir narin

Yçerim yanyyor dy?arym serin                                                  bent

Zeynep’i bu hafta ettiler gelin

                                               Zeynebim Zeynebim anly Zeynebim

                                               Üç köyün içinde ?anly Zeynebim                     nakarat

II. Â?yk Edebiyaty Nazym Biçimleri:

KO?MA: Halk edebiyatynda en çok kullanylan biçimdir. Genellikle hece ölçüsünün on birli (6+5 ya da 4+4+3) kalybyyla yazylyr. Dörtlük sayysy üç ile be? arasynda de?i?ir. ?air ko?manyn son dörtlü?ünde adyny ya da mahlasyny söyler. Uyak düzeni genellikle ?öyle olur:

baba – ccca – ddda...

E?er benim ile gitmek dilersen

E?len güzel yaz olsun da gidelim

Bizim iller kyraçlydyr a?ylmaz

Yollar çamu kurusun da gidelim

...... ...... .....

Karac’o?lan der ki buna ne fayda

Hiç ra?bet kalmady yoksula bayda

Bu ayda olmazsa gelecek ayda

Onbir ayyn birisinde gidelim

DESTAN: Dört dizeli bentlerden olu?an, oldukça uzun bir nazym biçimidir. Kimi destanlarda dörtlük sayysy yüzden fazladyr. Genellikle hece ölçüsünün on birli kalybyyla yazylyr. Uyak düzeni ko?ma gibidir.

baba – ccca – ddda

Destanyn son dörtlü?ünde ?air mahlasyny söyler.

Konulary bakymyndan destanlary sava?, yangyn, deprem, salgyn hastalyk, ünlü ki?ilerin ya?amlary, mizahi....gibi gruplanadyrabiliriz.

            Esnaf Destany

            ...................................

            Nalbant oldum kyrdym nalyn ço?unu

            Bir katyr nalladym dinle oyunu

            Me?er acemiymi? bilmem huyunu

            Çenemi teptirdim nalyn sökerken

                                                                       Manav oldum elma armut tez çürür

                                                                       Cambaz oldum ip üstünde kim yürür

                                                                       Kasap oldum her gün gözüm kan görür

                                                                       Yüre?im bayyldy kana bakaraken

            Ben bu sanatlary bir bir dola?tym

            Tekrar gelip ?airli?e bula?tym

            Kâmili mür?idin eline dü?tüm

            Tekke-i a?k içre çile çekerken.

SEMÂY: Hece ölçüsünün sekizli kalybyyla yazylyr (4+4 durakly ya da duraksyz). Dörtlük sayysy üç ile be? arasynda de?i?ir. Semâilerin kendine özgü bir ezgisi vardyr ve bu ezgiyle okunur. Uyak düzeni ko?ma gibidir:

baba – ccca – ddda

Semâilerde daja çok sevgi, do?a, güzellik gibi konular i?lenir.

Yncecikten bir kar ya?ar                                                                    Karac’o?lan e?melerin

Tozar Elif Elif diye                                                                 Gönül sevmez de?melerin

Dedil gönül abdal olmu?                                                        Yliklemi? dü?melerin

Gezer Elif Elif diye                                                                Çözer Elif Elif diye.

VARSA?I: Güney Anadolu bölgesinde ya?ayan Varsak Türklerinin özel bir ezgiyle söyledikleri türkülerden geli?mi? bir biçimdir. Dörtlük sayysy ve uyak düzeni “Semâi” gibidir. Varsa?ylar yi?itçe, mertçe bir üslupla söylenir. Bu da dörtlüklerin içindeki “bre” “hey” “behey” gibi ünlemlerle sa?lanyr. Halk edebiyatynda en çok varsa?y söylemi? ?air Karacao?lan’dyr.

Bre a?alar bre beyler                                                            Behey elâ gözlü dilber

Ölmeden bir dem sürelim                                                       Vaktin geçer demedim mi

Gözümüze kara toprak                                                                      Harami olmu? gözlerin

Dolmadan bir dem sürelim                                                     Beller keser demedim mi

                                                                                                                      Karaco?lan

TÜRKÜ: Hece ölçüsünün türlü kalyplaryyla söylenen ezgili, anonim ?iirlerdir. Bazen de kime ait oldu?u bilinen ?iirler, türkü formlaryyla söylenir. Türkülerde genellikle iki bölüm bulunur. Birincisi, ?iirin iskeletini olu?turan “asyl bölüm” ; ikincisi “kavu?tak”tyr. Kavu?taklar, asyl bölümlerin arasyna gelerek onlary birbirine ba?lar.

Â?IK EDEBYYATI NAZIM TÜRLERY

Â?yk edebiayty nazym türleri genellikle ko?ma ve semâi biçimiyle yazylyr. Bu türler ko?ma ve semâilerden konulary bakymyndan ayrylyr.

GÜZELLEME: Do?a güzelliklerini anlatmak ya da kadyn, at gibi sevilen varlyklary övmek için yazylan ?iirlerdir.

Dinleyin a?alar medhin eyleyim                                             Yoku?a yukary kekli seki?li

Elma yanaklymyn kara ka?lymyn                                              Yni?e a?a?y tav?an bükü?lü

O gül yüzlerine kurban olayym                                               Dü?manyn görünce ?ahin baky?ly

Dal gerdanlymyn da syrma saçlymyn                             Ku?uya benziyor boynu kyratyn

                                          Noksani                                                              Köro?lu

TA?LAMA: Bir kimseyi yermek ya da toplumun bozuk yönlerini ele?tirmek amacyyla yazylan ?iirlerdir.

Ormanda büyüyen adam azgyny

Çar?yda pazarda insan be?enmez

Medres kaçkyny softa bozgunu

Selam vermek için kesan be?enmez

                                   Kazak Abdal

KOÇAKLAMA: Co?kun ve yi?itçe bir üslupla sava? ve dövü?leri anlatan ?iirlerdir.

Köro?luyum medhim merde ye?ine

Koç yi?it de?i?mez cengi dü?üne

Sere serpe gider dü?man önüne

Ölümü kar?ylar meydan içinde

A?IT: Bir kimsenin ölümü üzerine duyulan acylary anlatmak amacyyla söylenen ?iirlerdir (Anonim halk ?iiri ürünü olan a?ytlar da vardyr).

Civan da canyna böyle kyyar my

Hasta ba?yn ta? yasty?a koyar my

Ergen kyza beyaz bezler uyar my

Al giy ally balam ?allaryn hani

                                   Hyfzi

MUAMMA: Kapaly bir biçimde anlatylan bir olayyn ya da bilginin okuyucu tarafyndan anla?ylmasyny, bunlarla ilgili sorularyn cevaplandyrylmasyny isteyen bir tür manzum bilmecedir.

NASYHAT: Bir ?ey ö?retmek,bir dü?üncenin yayylmasyna çaly?mak gibi amaçlarla söylenen didaktik ?iirlerdir.

NOT:  “Destan, ilahi, nefes ve deme”, hem birer nazym biçimi, hem de tür olarak de?erlendirilir.

HALK ?AYRLERYNYN GRUPLANDIRILMASI

Halk ?airleri, halk ?iirinin yerle?mi? kurallaryna ba?ly kalmakla birlikte, türlü kültürel nedenlerle dil, anlatym, ölçü kullanymy bakymyndan farkly yöneli?ler içine girebilmektedirler. Ayryca ya?adyklary çevre de onlaryn sanat anlayy?laryny farklyla?tyran bir etmen olarak kar?ymyzy çykmaktadyr. Halk ?airlerini, i?te bu gibi noktalary dikkate alarak ?öyle ayyryyoruz:

1. GÖÇEBE(GEZGYN) ?AYRLER

Bir yere ba?ly kalmadan gezerler. Genellikle e?itim görmedikleri için, Divan Edebiyaty’ndan etkilenmezler. Dilleri sadedir. Hece ölçüsüne ba?lydyrlar. Geleneksel ?iir anlayy?yny sürdürürler.

2. YENYÇERY ?AYRLER

Osmanlylar zamanynda askerlik, hayat boyu süren bir meslekti. Orduda görev arasynda ?airler yeti?mi?tir. Bunlar, katyldyklary sava?larla ilgili yi?itlik ?iirleriyle dikkati çekerler. Dil, anlatym, ölçü bakymyndan, göçebe ?airler gibi geleneksel ?iir anlayy?yna ba?lydyrlar.

3. KÖYLÜ ?AYRLER

Hayatlary köylerde, kasabalarda geçer. Büyük kentlerle ilgileri olmady?y için, kent kültüründen, Divan Edebiyaty’ndan etkilenmeden, halk ?iiri geleneklerine ba?ly kalmy?lardyr.

4.KENTLY ?AYRLER

Genellikle Divan Edebiyaty’nyn etkisinde kalyrlar. Hem Halk, hem de Divan Edebiyaty tarzynda ?iirler söylerler. Dillerinde Arapça ve Farsça sözcüklerin orany yüksektir. Hece ölçüsüyle birlikte aruza da yer verirler.

5. TASAVVUF (TEKKE ) ?AYRLERY

Tekkelerde yeti?tikleri, din ve tasavvuf konusunda e?itim gördükleri için, dilleri, göçebe, yeniçeri ve köylü ?airlere göre bazen daha a?yrdyr. Zaman zaman Divan Edebiyaty’nyn dil, anlatym, biçim, ölçü özelliklerini ta?yyan ?iirler söylerler. Örne?in Yunus Emre bile, aruz ölçüsü ve mesnevi düzeniyle Risaletü’n-Nushiyye adly bir eser vermi?tir.

HALK ÖYKÜLERY

Halk öyküleri, destanlaryn zamanla biçim ve öz de?i?imine u?ramalary sonunda ortaya çykmy? sözlü eserlerdir. Anonimdir. Ba?lyca türleri ?unlardyr:

1. DESTAN ÖYKÜLER

Destanlardaki ola?anüstülük gibi bazy özellikleri koruyan halk öyküleridir XIII.-XIV.yüzyylda Do?u Anadolu’da ortaya çykan Dede Korkut Öyküleri ile Köro?lu Öyküsü, bu türün tanynmy? örnekleridir.

2. A?K ÖYKÜLERY

Yki sevgilinin a?kyny, bunlaryn kavu?masyny önleyen engellerle mücadelesini anlatan öyküler olup en tanynmy?lary Kerem ile Asly, Emrah ile Selvi, Asuman ile Zeycan ,A?yk Garip.v.b.’dir.

3. DYNY ÖYKÜLER

Yslamiyet’in yayylmasyna katkylary olan ki?ilerin hayatlaryny ve mücadelelerini temel alan öykülerdir .Hz. Ali’nin sava?laryny anlatan Kan Kalesi Cengi, Hayber Kalesi Cengi; Anadolu’da Yslamiyet’in yayylmasy için mücadele eden komutanlaryn sava?laryny anlatan Battal Gazi Öyküsü, Dni?ment Gazi Öyküsü gibi sözlü, anonim eserler, bu türün örnekleri arasynda yer alyr.

TEKKE EDEBYYATI NAZIM TÜRLERY

Din ve tasavvufla ilgili kavramy duygu, dü?ünce, ilke ve kurallary halka yaymak amacyyla bir tarikata ba?ly ?airlerce yazylan ?iirlerdir.

YLAHY: Din ve tasavvuf konularynyn i?lendi?i ?iirlere “ilahi” denir. Tanryyy övmek, ona yalvarmak için yazylan ?iirlerdir. Özel bir ezgiyle okunur. Ko?ma gibi uyaklanan ilahilerde 4-4 durakly 8’li ölçü kullanylyr.

Cennet cennet dedikleri

Birkaç kö?kle birkaç huri

Ysteyene ver sen any

Bana seni gerek seni

                        Yunus Emre

NEFES: Bekta?i ?airlerinin yazdyklary tasavvufi ?iirlere denir. Nefeslerde genellikle Hz. Muhammet ve Hz. Ali için de övgüler bulunur.

Pir Sultan Abdal ?âhymyz

Hakk’a ula?yr yolumuz

On iki imam katarymyz

Uyamazsyn demedim mi

Aleviler, bu türde yazylmy? olan ?iirlere “DEME” adyny verirler.

Ylahi, nefes ve demeler, bestelenerek söylenir.

?ATHYYÂT-I SOFYYÂNE: Ynançlardan alayly bir dille söz eder gibi yazylan ?iirlerdir. Görünü?te saçma sanylan bu sözlerin, yorumlandy?ynda tasavvufla ilgili türlü kavramlara de?indi?i anla?ylyr. Bu tür ?iirlere genellikle Bekta?i ?airlerinde rastlanyr. Medrese hocalaryna göre bu ?athiyeler küfür sayylyr.

Yücelerden yüce gördüm

Erbabsyn sen koca Tanry

Âlem okur kelâm ile

Sen okursun hece Tanry

                                                           Asi kullar yaratmy?syn

                                                           Varsyn ?öyle dursun deyü

                                                           Anlary koymu? orada

                                                           Sen çykmy?syn uca Tanry

Kaygusuz Abdal yaradan

Gel içegör ?u cür’adan

Kaldyr perdeyi aradan

Gezelim bilece Tanry

NOT: Manzum olmayan Anonim Halk Edebiyaty ürünleri de vardyr. Bunlary masallar, halk öyküleri (Kerem ile Asly, Arzu ile Kamber, Battal Gazi, Hz. Ali Cenkleri.........), bilmeceler, atasözleri, deyimler, Karagöz ve ortaoyunlary ?eklinde syralayabiliriz.

HALK EDEBYYATININ ÖNEMLY ?AYRLERY

YUNUS EMRE: (13.yy) Tasavvuf dü?üncesini benimseyen ?air Tanry a?kyny ve insan sevgisini dile getirmi?tir.

Tekke edebiaytynyn en lirik ?airidir. Halkyn konu?tu?u Türkçeyi bir edebiyat dili haline getirmi?tir. Yalyn ve içten bir söyleyi?i vardyr. Zaman zaman aruz ölçüsüyle ve divan edebiyaty anlayy?yyla da ?iirler yazmy?tyr.

Tüm insanlaryn e?it ve karde? oldu?una inanmy?; dil, din, yrk ayrymy yapylmasyna kar?y çykmy?tyr. Türkçe divan sahibi ilk ?airdir. Ayryca Risaletü’n-Nushiyye adly ö?retici bir mesnevisi vardyr.

HACI BAYRAM VELY : XIV.yüzyyl ikinci yarysyyla XV. Yüzyylyn ilk yarysynda ya?amy? bir tasavvuf ?airidir. Bayramiyye tarikatyny kurmu?tur. Yunus Emre etkisinde sade bir dil ve lirik bir anlatymla dile getirdi?i ?iirlerinden yalnyzca birkaç tanesi bilinmektedir.

KAYGUSUZ ABDAL: (16.yy) Softa görü?le alay eden özgür dü?ünceli bir Bekta?i ?airidir. Hem heceyle hem de aruzla yazylmy? ?iirleri vardyr.

PYR SULTAN ABDAL: (16.yy) Alevi-Bekta?i ?iir gelene?inin en ünlü ?airidir. Dinsel inançlaryn etkili oldu?u bir ayaklanmanyn önderli?ini yapmy?, asylarak öldürülmü?tür. ?iirini bir araç olarak kullanmasyna ra?men kuru bir ö?reticili?e dü?memi?, ?iirini duygu yönünden de beslemi?tir.

KÖRO?LU: (16.yy) Ço?unlukla koçaklama türünde örnekler vermi? co?kulu ?iirler söylemi?tir. Bolu Beyi’yle olan mücadelesi efsanele?en ?air, halkyn gönlünde yerini almy?tyr.

KARACAO?LAN: (17.yy) Din dy?y konularda yazmy?, ya?ama sevinci, insan ve do?a sevgisini dile getirmi?tir. Â?yk edebiyatynyn duygu yönünden en zengin ve güçlü ?airidir.. Hayaty hakkynda kesin bilgilere sahip olmady?ymyz Karacao?lan’yn XVI ya da XVII . yüzyylda Güneydo?u Anadolu bölgesinde ya?ayyp dola?ty?y sanylmaktadyr. ?air Toroslar’da, Türkmen boylary arasynda yeti?mi?; göçebe bir ?air olarak Anadolu içinde ve dy?ynda gezmi?tir. Geleneksel ?iirin dil, anlatym, ölçü anlayy?yndan ayrylmadan a?k, do?a, ölüm, ayrylyk gibi temalary i?lemi?tir;özellikle ko?ma ve semai biçimlerinde büyük ba?ary kazanmy?tyr.

GEVHERY: (17.yy) Aruz ölçüsünü de sykça kullanan Kyrymly bir halk ozanydyr.

DERTLY: (19.yy) Toplumsal yergi içerikli, softaly?y, yobazly?y ele?tiren ?iirleriyle tanynan Bolu’lu bir halk ozanydyr.

DADALO?LU: (19.yy) Çukurova yöresinde yeti?en halk ?airlerindendir. Türkmen boylarynyn yerle?ik hayata geçirilmesi için 1865’te yöreye yollanan Fyrka-i Yslahiye adly Osmanly ordusuyla Türkmenler arasyndaki çaty?malara katylmy?, bu olaylary yi?itçe bir eda ile koçaklamalaryna yansytmy?tyr. Ayryca a?k ve do?adan söz eden ?iirleri de ba?arylydyr. ?iirlerini temiz bir halk diliyle ve hece ölçüsü ile yazmy?tyr.

Â?IK VEYSEL: XX. yüzyyl halk ?airidir. ?arky?la’da do?up büyümü?, Cumhuriyetin onuncu yylynda Ankara’ya gelerek ?iirlerini okumu?, bundan sonra ünü yayylmaya ba?lamy?tyr. Çocuklu?unda geçirdi?i çiçek hastaly?yyla gözünü kaybeden ?air; genellikle gezgin bir hayat sürmü? ; kent kent dola?arak a?ktan, do?adan , karde?likten, birlikten, bary? içinde ya?amaktan ve insany insan yapan erdemlerden bahseden ?iirlerini saz e?li?inde söylemi?; bu içeri?in halka yakyn dü?mesi , ona kitlesel bir sevginin do?masyna yol açmy?tyr. Tasavvuf felsefesinin kazandyrdy?y ho?görü anlayy?y, ?iirinin temellerinden biridir. ?iirlerini Deyi?ler, Sazymdan Sesler adly iki kitapta toplamy?tyr. Son olarak tüm ?iirlerini , Ümit Ya?ar O?uzcan tarafyndan Dostlar Beni Hatyrlasyn adyyla yayymlanmy?tyr.