2. ME?RUTYYET DÖNEMY

2.Me?rutiyet Öncesi Genel Durum

20. yüzyylyn ba?ynda Osmanly zor günler ya?yyordu. Abdülaziz'in büyük masrafla meydana getirdi?i güçlü donanma, Abdülhamit'in emriyle Haliç'e çekilmi? ve çürümeye terkedilmi?ti. Kara ordusu ise synyrdan synyra ko?maktan ve biri bitmeden di?eri ba?layan isyanlarla u?ra?maktan halsiz dü?mü?tü. Ordu yenilikleri takip edememi?, her bakymdan geri kalmy?ty. Devletin yönetimi ümit vaat etmiyordu.

Her ne kadar Abdülmecit zamanynda, 1839'da ba?layan ve 1856'da tekrarlanan "Islahat" reform hareketleri beklenen sonuçlary getirmemi?se de, Mithat Pa?a'nyn önayak oldu?u I. Me?rutiyet (1876) büyük ümitler yaratmy?ty. Ancak bir yyl sonraki 1877-1878 Osmanly-Rus sava?yndaki a?yr ma?lubiyetten sonra Meclis 1878'de kapatylmy? ve ülke her gün biraz daha kötüye gitmeye ba?lamy?ty. Aydynlar, çyky? yolu aryyorlardy.

1889'da 5-6 askeri tybbiyeli, okulda kendi aralarynda bir gizli ihtilal örgütü kurdular. Sonradan "Yttihat ve Terakki Cemiyeti" adyny alan bu örgüt, asker-sivil aydynlar arasynda içten içe, fakat hyzla yayyldy. Her gün ölümle burun buruna olan Rumeli'deki subaylar, bu ihtilalci kurulu?un lokomotifli?ini yapmaya ba?ladylar. Bu, sebepsiz de de?ildi. Çünkü Rumeli'deki asker, di?erlerinden daha çok i?in içinde ve ate?in orta yerindeydi.

Her gün biraz daha memleketin parçalandy?yny görüyor, Bulgar, Syrp, Rum, Arnavut, Karada?, bütün toplumlaryn milliyet bilinciyle örgütlenip güçlenmelerini, buna kar?ylyk Osmanly yönetiminin aczini, kylyçla buralary alan ve 500 yyldyr buralaryn efendisi ve sahibi olan Türkün ayaklar altynda kaly?yny bir iç buruklu?u ile seyrediyorlardy.

Üstelik Balkanlardaki Osmanly ülkesinin yönetimi, neredeyse Osmanlylardan ba?ka, herkesin elindeydi: Genel Vali Hüseyin Hilmi Pa?a'nyn yardymcylary Rus ve Avusturyalyydy; jandarma genel komutany bir Ytalyan generaliydi; maliye denetleyicilerinden güvenlik subaylaryna kadar her i?in ba?ynda yabancylar vardy.

Yalnyz Rumeli de de?il, Ystanbul bile yabancy buyru?unda gibiydi. "Düyun-u Umumiye" (Genel Borçlar) örgütü ba?kente çöreklenmi?, vergi toplama memurlaryyla tüm yurda yayylmy?ty. Devletin bütçesi, alacakly yabancylaryn haczi altyndaydy. Yabancy ?irketler, kapitülasyon memurlary, ortalykta cirit atyyorlardy.

Kara ordusunun düzenlenmesi i?i, Alman Generali Von Der Goltz (Golç) ve di?er Alman subaylarynyn eline teslim edilmi?ti. Deniz kuvvetlerinin örgütlenmesi ise, Yngiliz Amirali Felix Woods'un yönetimindeydi. Bir zamanlar herkesi titreten koca Osmanly Ymparatorlu?u, ?imdi Avrupalylaryn elinde son nefesini vermek üzereydi.

2.ME?RUTYYET DÖNEMY

I.Me?rutiyet'in kaldyrylmasyndan sonra II.Abdülhamit içte ve dy?ta meydana gelen olumsuz geli?melerin de etkisiyle, katy bir yönetim sergilemeye ba?lamy?ty. Me?rutiyet taraftarlary da buna kar?ylyk muhalefetlerinin dozunu artyrmy?lardy. Osmanlylyk fikrinin temsilcisi olan Sadrazam Midhat Pa?a 1881'de ölüm cezasyna çarptyrylmy?, sonra affedilerek, Arabistan'a sürgüne gönderilmi? ve 1883'te öldürülmü?tü. Ali Suavi, Ziya Pa?a ve Namyk Kemal gibi ki?iler de sultan tarafyndan bertaraf edilmi?lerdi. Ancak devletin içinde bulundu?u güç durum onlaryn ba?latty?y muhalefetin güçlenerek büyümesine zemin hazyrlamaktaydy. Balkanlardaki çalkantylaryn yany syra Osmanly Devleti iktisadî açydan da çok zor durumda idi. Devlet iç ve dy? borçlaryny kapatabilmek için batylylaryn elindeki Osmanly Bankasy ile malî bir anla?ma imzalamak zorunda kalmy?ty (1879 ve 1881). Buna göre banka mali yardymlary kar?yly?ynda, devletin bazy gelirlerini devralyyordu. Yngiliz ve Fransyzlaryn kontrolünde bu maksatla kurulan Düyun-y Umumîye Ydaresi Osmanly ülkesini âdeta bir sömürge hâline getirecektir.

Genç Türkler veya Jön Türkler ady verilen ve yurt dy?ynda ve içinde faaliyet gösteren Me?rutiyet taraftarlary, Ystanbul'da Yttihad-y Osmani derne?ini kurmu?lar ve bu dernek 1894/95'te Yttihat ve Terakki Cemiyeti adyny almy?ty. Selanik'te Enver ve Niyazi Pa?alar gibi subaylaryn da katylmasyyla güçlenen Yttihatçylar, Osmanly devletini ancak Kanun-y Esasî'nin yeniden kabulünün kurtarabilece?ini dü?ünüyorlardy. Kola?asy Niyazi Bey ve ona katylan Enver Bey'in Resne'de isyan ederek da?a çykmalary ve Rumeli'de halk tarafyndan büyük bir destek bulmalary üzerine II.Abdülhamit anayasayy yürürlü?e koyarak II.Me?rutiyet'i ilân etti ((23 Temmuz 1908).

(Reval bulu?masynyn 3. Günü, 12 Haziran 1908'de Binba?y Enver Bey, ihtilali ba?latmak üzere Selanik'i terk ederek da?lara çekildi, Kola?asy Niyazi Bey ise üç gün sonra 15 Haziran'da 150 ki?ilik taraftary ile onu Manastyr'dan takip etti. Yttihat Terakki'nin Rumeli'de ba?layan bu ayaklanmasy yayylma e?ilimi gösteriyordu. Sultan Abdülhamit tarafyndan ihtilali bastyrmak üzere ola?anüstü yetkilerle görevlendirilen Arnavut ?emsi Pa?a, 24 Haziran'da Selanik'te postane önünde Te?men Atyf tarafyndan, herkesin gözü önünde tabanca ile öldürülmü?tü.

Bundan kysa bir süre sonra da, Manastyr'daki Ordu Komutany Mü?ir (Mare?al) Osman Pa?a, yine Yttihatçylar tarafyndan da?a kaldyryldy. Abdülhamit, gittikçe büyüyen ve önlenemeyen bu silahly ayaklanma kar?ysynda 40 gün kadar dayandy. Fakat 24 Temmuz 1908'de II. Me?rutiyet'in ilanyny kabul etmek zorunda kaldy.

II. Me?rutiyet, Makedonya'da co?ku ile kar?ylandy. Syrp, Bulgar ve Rum çeteleri, da?lardan indiler. Genel af yasasy çykarylarak, eski kavgalaryn üzerine sünger çekildi. "Adalet, müsavat (e?itlik), uhuvvet (karde?lik)" türkü gibi herkesin dilindeydi. Hocalarla papazlar, hahamlar kolkola resimler çektiriyorlardy.

Bu co?ku, bu sevinç yalnyz Balkanlarda de?il, Ystanbul ba?ta ülkenin her tarafyndaydy. "Bütün cemaatlerin kutsal bildikleri Kudüs ?ehrinde ?eyhlerden, rahiplerden olu?an garip bir toplulukta eski rejimi yeren konu?malar yapylyyordu. Müslümanlar, Yahudiler, Samaritler, Türkler ve Ermeniler karde?çe bir araya gelerek bir alay meydana getirmi?lerdi. Önlerinde de hürriyet amblemleri ta?yyan bayraklar vardy. "Türklere ve Hyristiyanlara, herkese hürriyet. Artyk Türk, Arap, Rum, Bulgar hepimiz hür Osmanly Devletinin yurtta?laryyyz." gösterileri ?am'da, Beyrut'da her yerde görülüyordu.

II. Abdülhamit yine iktidardaydy. Anayasa yeniden yürürlü?e girmi?, yeniden milletvekili seçimlerine ba?lanmy?ty. Hangi din veya yrka mensup olursa olsun herkese milletvekili seçilme yolu açylmy?ty. Me?rutiyetten be? ay sonra 17 Aralyk 1908'de Ystanbul'da açylan Mecliste seçimle gelen 260 milletvekilinin da?ylym ?öyleydi: 60 Arap, 25 Arnavut, 23 Rum, 12 Ermeni, 5 Yahudi, 4 Bulgar, 3 Syrp, 1 Ulah toplam 133 ki?i. Meclis'te 127 tane de Türk milletvekili vardy.

Osmanly yurtta?laryny olu?turan her milletten milletvekili seçilmi? ve memleketin yönetimini ellerine almy?lardy. Ancak Türkler Meclis'te 133'e kar?y 127 ile azynlyktaydylar. Memleketteki azynlyklar gibi Avrupalylar da Me?rutiyeti olumlu kar?ylamy?lar ve bu havaya uygun olarak Makedonya'daki sivil ve asker görevlilerini çekmeye ba?lamy?lardy. Ülkede yeni bir ümit, yeni bir heyecan rüzgary esmekteydi.)

17 Aralyk 1908'de meclis yeniden açyldy. Yapylan seçimlerde Yttihat ve Terakki Fyrkasy büyük bir ba?ary sa?lamy?ty. Ancak bu geli?meler esnasynda Bulgaristan ba?ymsyzly?yny elde etmi? ve Girit meclisi Yunanistan'a ilhak karary almy?ty. Y?gal altyndaki Bosna Hersek ise Avusturya tarafyndan fiilen ilhak edilmi?ti (5 Ekim 1908) Millî bir politika izlemeyi amaçlayan Yttihatçylar, olumsuz geli?melerin de etkisiyle gittikçe otoriter bir idare olu?turmaya ba?lamy?lardy. Bundan faydalanmak isteyen Me?rutiyet aleyhtarlary, bazy Avrupa devletlerinin de ky?kyrtmasyyla isyan ettiler. Ystanbul'daki Avcy Taburlary'nyn 13 Nisan 1909'da ba?lattyklary isyan syrasynda pek çok Yttihatçy öldürüldü. II.Abdülhamit olaylary önleyemedi.

Bunun üzerine Mahmut ?evket Pa?a komutasyndaki ordu Selanik'ten yola çykty. Harekat Ordusu ady verilen bu ordunun kurmay ba?kany Mustafa Kemal idi. Harekat Ordusu, kysa sürede duruma hâkim olarak isyany bastyrdy. Ysyandan sorumlu tutulan II.Abdülhamit, ?eyhülislâmdan alynan fetva ile meclis tarafyndan tahttan indirildi (27 Nisan 1909) ve karde?i V. Mehmet Re?at yerine getirildi. V.Mehmed (1909-1918) devlet idaresinde inisiyatifi Yttihatçy hükûmete byrakmy?ty. Yeni iktidar zamanynda da felâketler birbirini takip etti. Osmanly Devleti hyzla da?ylma devrine girmekteydi